سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار چهل‌وسوم: نگاهی به مقامات دوستان خدا

ضرورت باورداشت مقامات و درجات متعالی دوستان خدا

از مباحثی كه در راستای شرح و بررسی مناجات محبین طرح شد، به دست آمد كه فراتر از خواسته‌هایی كه در زندگی داریم و ارزش‌هایی كه به آنها دل ‌بسته‌ایم، خواسته‌های متعالی و ارزش‌های والایی وجود دارند كه دوستان خدا آنها را باور دارند و در پیِ رسیدن به آنها هستند. گرچه آن خواسته‌ها و ارزش‌ها از افق درك و درخواست ما دورند، گفت‌وگو دربارة آنها قدری از دل‌بستگی‌های دنیوی می‌كاهد و ما را از هوس‌ها و خواسته‌های پست دور می‌سازد و متوجه كسانی می‌كند كه از ما شایسته‌تر و بهتر‌ند و بر ما در بندگی خدا و دریافت مقامات متعالی سبقت جسته‌اند. اگر ما حقیقتاً به مقام و مرتبه‌ای كه آنها بدان نائل شده‌‌اند و جایگاهی كه در بهشت بدان رسیدند پی ببریم و به مقایسة آنان با خود بپردازیم، بر عمر بر باد رفته‌مان افسوس می‌خوریم كه چگونه آن را تباه ساختیم و صرف امور بیهوده كردیم و از آن در جهت نیل به ارزش‌ها و مقامات جاودانه و متعالی بهره نگرفتیم. البته راهی كه آنان پیمودند، به روی ما مسدود نیست،‌ اما بس طولانی و پیمودن آن برای ما دشوار است.
وقتی ما از درك و فهم حقایق و مقاماتی كه در ادعیه و مناجات‌های ائمة اطهار(علیهم السلام)
﴿ صفحه 116 ﴾
آمده عاجزیم، نباید در سند آن ادعیه و مناجات‌ها تشكیك كنیم و به این بهانه كه ممكن است سندشان ضعیف باشد، آنها را از دسترس خارج سازیم؛ بلكه با توجه به اینكه آن حقایق و مقامات در دعاها، مناجات‌ها و ادعیة فراوانی نقل شده‌اند و دست‌كم تواتر اجمالی بر مضمونشان حاصل شده است، نمی‌توان آنها را انكار كرد. پس ما باید بكوشیم كه فهمشان را برای خود تسهیل گردانیم و در جست‌وجوی راهی باشیم كه بهتر بتوانیم آنها را باور كنیم و انگیزة حركت و تلاش برای دستیابی به آنها را در خود پدید آوریم. به‌راستی با توجه به اعتقاد ما به عصمت ائمة اطهار(علیهم السلام) و اینكه هرچه آنان فرموده‌اند حق و واقعیت است و هرگز آنها دروغ نگفته و در صدد فریب دیگران نبوده‌اند، آیا می‌توان در سخنانشان تشكیك كرد؟
پیش‌از‌این دربارة دوستان خدا كه در آخرت به جوار خداوند نائل می‌آیند، سخن گفتیم و اشاره كردیم كه فهم ما از جوار و همسایگی با خداوند در آخرت همسان با فهم ما از همسایگی با افراد معمولی است و ارزش، عظمت و واقعیت جوار الهی را درك نمی‌كنیم. همچنین دوستی ما معطوف به چیزهایی است كه دیگران در زندگی‌شان از آنها بهره‌برداری می‌كنند. مثلاً‌ انسان غذایی را می‌خواهد بخورد كه دوست می‌دارد، یا خانه‌ای را دوست دارد كه در آن زندگی كند یا ماشینی را دوست دارد كه از آن استفاده كند یا همسری را دوست دارد كه می‌خواهد با او زندگی كند، اما به‌دلیل نداشتن دركی از خداوند و صفاتش نمی‌داند كه دوستی با خدا چگونه است و چه ارزشی دارد. او با درك این معنا كه كسی و چیزی جز خدا بالاصاله دوست‌داشتنی نیست، خیلی فاصله دارد. ازاین‌رو، كسانی كه به درك دوستی با خدا دست نیافته‌اند، ارزش شب‌زنده‌داری و مناجات با او را درك نمی‌كنند. آنان خیلی هنر كنند در طول سال، شب‌های قدر را احیا می‌گیرند و به دعا و مناجات می‌پردازند و می‌گریند و گریة آنان ناشی از آن است كه گناهانشان را در نظر می‌گیرند و از آتش جهنم می‌ترسند. اما ره‌یافتگان به معرفت ناب
﴿ صفحه 117 ﴾
توحیدی نه‌فقط درك درستی از دوستی و محبت به خدا دارند، بلكه بر آن باورند كه اصالتاً كسی و چیزی غیرخدا دوست‌داشتنی نیست و اگر كسی و چیزی را دوست داشته باشند، ازآن‌روست كه آن را منتسب به خدا می‌دانند؛ به تعبیر دیگر، دوستی آنان نسبت به غیرخدا، پرتو و شعاعی از دوستی خدا به‌شمار می‌آید.
یكی از بندگان خاص خدا كه با همة وجود به وی عشق می‌ورزید و آتش عشق به خدا، شراره بر جانش افكنده و راحت و قرار را از او ستانده بود، حضرت شعیب است. از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده است:
شعیب از محبت خدا آن‌قدر گریست كه نابینا شد، پس خدا دیده‌اش را به او برگرداند. باز آن‌قدر گریست كه نابینا شد و باز خدا او را بینا كرد تا سه مرتبه. در مرتبة چهارم خداوند به او وحی كرد كه ای شعیب تا كی گریه می‌كنی؟ اگر از ترس جهنم می‌گریی، تو را از آن امان دادم، و اگر از شوق بهشت گریه می‌كنی، آن را گوارای تو ساختم. شعیب گفت: ای خداوند و سید من، تو می‌دانی كه گریة من از ترس جهنم و شوق بهشت نیست، لیكن محبت تو در دلم قرار گرفته است و از شوق لقای تو می‌گریم. پس خداوند به او وحی فرستاد: من به این سبب كلیم خود، موسی‌بن‌عمران(علیه السلام) را به‌سویِ تو می‌فرستم تا به تو خدمت كند.(76)
اگر ما در كنار اشتغالات روزمره، وقتی را به مطالعه و مرور ادعیه و مناجات ائمة اطهار(علیهم السلام) اختصاص دهیم و بنگریم كه آنان چه می‌گفتند و ما چه می‌گوییم، آنان در چه درجه و مرتبه‌ای بودند و ما در چه مرتبه‌ای هستیم، آنان به چه می‌اندیشیدند و ما به چه می‌اندیشیم، ضرر نكرده‌ایم. بنگریم كه چگونه امام سجاد(علیه السلام) در مناجات محبین از
﴿ صفحه 118 ﴾
كسانی سخن می‌گوید كه خالصانه خداوند را دوست می‌دارند و به مقام وصول و لقای او رسیده‌اند و به وجه‌الله نظر می‌كنند. البته امكان رؤیت و مشاهدة كامل خداوند در این دنیا فراهم نیست و روح انسان در این دنیا به تدبیر بدن اشتغال دارد و این تعلق به بدن باعث می‌شود كه روح نتواند كاملاً توجه‌اش را بر مشاهدة خداوند متمركز كند؛ چون در این صورت از تدبیر بدن بازمی‌ماند. آن‌گاه پس از مرگ كه روح از بدن جدا می‌شود، می‌تواند به مشاهدة كامل خداوند نائل گردد. شاید ازاین‌روست كه دوستان خدا آرزوی مرگ می‌كنند؛ چون در آن صورت است كه امكان مشاهدة كامل او برایشان فراهم می‌شود.

روابط خاص خداوند با دوستان خود

چنان‌كه از آیات، روایات و حكایت‌هایی كه از بزرگان و اولیای خدا نقل شده به دست می‌آید، خداوند با دوستان و بندگان ویژه‌اش روابط خاصی دارد؛‌ تا آنجا كه در خلوت و جمع، و به‌خصوص در تاریكی شب با آنان سخن می‌گوید و روحشان را با خنكای كلامش می‌نوازد و سرور و شادمانی از انسش را بر سراسر وجودشان می‌پراكند؛ چنان‌كه خداوند در فرازی از حدیث معراج و گفت‌وگو با حبیبش رسول خدا(صلى الله علیه وآله) دربارة دوستان خاصش كه در صدد تحصیل رضای او برآمده‌اند، می‌فرماید:
أُ عَرِّفُهُ شُكْراً لا یُخَالِطُهُ الْجَهلُ وذِكْراً لاَ یُخَالِطُهُ النِسْیانُ وَمَحَبَّةً لا یُؤْثِرُ عَلَی مَحَبَّتیِ مَحَبَّةَ الْمَخْلُوقینَ. فَإذَا أحَبَّنی أحْبَبْتُهُ وَأفْتَحُ عَیْنَ قَلْبه إلَی جَلالی فَلا أَ خْفِی عَلَیْه خاصَّةَ خَلْقی فَأُنَاجِیهِ فیِ ظُلَمِ اللَّیْلِ وَنُورِ النَّهَارِ حَتَّی یَنْقَطِعُ حَدیثُهُ مَعَ المَخْلُوقینَ وَمُجَالَسَتُهُ مَعَهُم؛(77) «به او (بندة فرمان‌بردار)
﴿ صفحه 119 ﴾
سپاسگزاری و سپاسی را می‌آموزم كه با جهل همراه نشود و توجه و ذكری را به او عطا می‌كنم كه با فراموشی همراه نگردد و محبتی بدو ارزانی می‌دارم كه با داشتن آن، هیچ محبتی را بر محبت من ترجیح ندهد. وقتی او مرا دوست داشت، من نیز او را دوست می‌دارم و چشم دلش را برای نظاره به جلالم می‌گشایم و بندگان خاص و برگزیده‌ام را از او پنهان نمی‌كنم. در تاریكی شب و روشنی روز با او مناجات می‌كنم، تا از سخن گفتن با مردم بپرهیزد و از هم‌نشینی با آنان گریزان شود».
در ادامة مناجات، حضرت می‌فرمایند: یَا مَنْ اَنْوارُ قُدْسِهِ لِأبْصَارِ مُحِبّیِهِ رَائِقَةٌ، وَسُبُحَاتُ وَجْهِهِ لِقُلُوبِ عَارِفیِهِ شائِفَةٌ؛ «ای خدایی كه انوار قدسش، روشنی‌بخش چشمان دوستانش است و تجلیات ذاتش بر قلوب عارفانش هویدا است».
در بسیاری موارد كه نور بر خداوند اطلاق می‌شود، بعد از آن، كلمات «قدس» یا «قدوس» ذكر می‌گردد. اضافه یا عطف واژگان «قدس» و «قدوس» به نور برای متمایز بودن نور الهی از نورهای حسی است و برای این است كه انسان نور الهی را با سایر انوار یك‌سان نبیند. این انوار قدس الهی در چشم دوستان خدا، بسیار چشم‌نواز است و آنان را سرمست می‌سازد. آنان حاضرند همة دنیا و لذت‌هایش را بدهند و لحظه‌ای آن نور را درك كنند. در جملة وَسُبُحَاتُ وَجْهِهِ لِقُلُوبِ عارِفیهِ شَائِفَةٌ،‌ «سبحات» به‌معنای تجلیات است. ظاهراً در بعضی از نسخه‌ها در ضبط واژة شایقه اشتباهی صورت پذیرفته و ضبط صحیح «شایفه» است كه به‌معنای درخشان و هویداست.
بین خداوند و دوستانش روابط خاص و رمزهایی وجود دارد كه بی‌خبران از طعم محبت الهی، اطلاعی از آنها ندارند. از جملة روابط خاص و رمز‌ و رازهایی كه بین خدا و دوستانش برقرار می‌باشد، این است كه انوار قدسی الهی بر قلبشان ظاهر می‌شود و آنان با چشم دل به نظاره می‌نشینند. همچنین تجلیات ذات الهی بر قلبشان پرتو
﴿ صفحه 120 ﴾
می‌افكند و آنان را سرمست و سرشار از سرور و شادمانی می‌كند. در داستان‌ها و حكایت‌هایی كه عشق انسانی را به تصویر كشیده‌اند، نظیر آنچه دربارة لیلی و مجنون نقل شده، گاهی عشق و محبت بین عاشق و معشوق چنان پررنگ و شدید ترسیم شده كه تصورش نیز برایمان دشوار است. برای نمونه در داستان لیلی و مجنون آمده كه مجنون از شب تا صبح بیدار می‌ماند تا چراغ خانة لیلی روشن شود و روشن شدن آن چراغ چنان لذتی را به او می‌بخشید كه حاضر بود برای تماشای آن تا صبح بیدار بماند:
برقی از منزل لیلی بدرخشید سحر *** وه كه با خرمن مجنون دل‌افگار چه كرد
برق در آسمان زیاد ظاهر می‌شود، اما برق خانة لیلی جاذبة وصف‌ناشدنی برای مجنون دارد؛ به‌خصوص اگر لیلی آن چراغ را برای جلب نظر مجنون و علامت دادن به او كه از شب تا صبح انتظار آن لحظه را می‌كشید، روشن كند، او را از خود بی‌خود می‌سازد. اگر بین خداوند و بنده‌اش رابطه‌ای عمیق و ناگسستنی باشد، پیوسته خداوند بر قلب آن بنده انوارش را می‌تاباند و او را متوجه خود می‌كند. اگر آن بنده در جمع اهل غفلت حضور یافت و از یاد خداوند غافل شد، خداوند او را متوجه خود می‌كند. با این وصف لذت درك انوار الهی برای آن بنده، بسیار فراتر از لذتی است كه مجنون از برق خانة لیلی می‌برد. حالِ چنان بنده‌ای كه از یاد و انس با خدا لذت بی‌نهایت می‌برد، بسیار متفاوت است با كسی كه خوشش نمی‌آید در حضور او اسمی از خدا، قیامت و مرگ برده شود. خداوند دربارة غافلان از یادش و فریفتگان زر و زیور دنیا می‌فرماید: وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأزَّتْ قُلُوبُ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِینَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ یَسْتَبْشِرُونَ؛(78) «و چون خداوند به یگانگی یاد شود، دل‌های كسانی كه به آن جهان ایمان ندارند برَمد، و چون آنان كه جز او هستند (معبودهاشان) یاد شوند، ناگاه شادمان گردند».
﴿ صفحه 121 ﴾
درحالی‌كه انسان می‌تواند با محبت به خداوند و ارتباط با او و بهره‌گیری از عنایات و الطافش به عالی‌ترین مقامات نائل شود و لذت واقعی را در انس به خداوند و یاد او بیابد، اما برخی عمری را در غفلت و گمراهی سپری می‌سازند؛ به‌جای اینكه قدم در راه خدا نهند و مرحله‌به‌مرحله به كمال و تعالی نزدیك گردند، خود را به چیزهایی مشغول می‌سازند كه آنان را از خداوند دور می‌كند و با هر قدمی كه برمی‌دارند و هر اندیشه‌ای كه به ذهنشان راه می‌یابد، حجاب بین خود با خدا را گسترده‌تر می‌سازند و بیشتر در وادی غفلت و گمراهی غوطه‌ور می‌گردند. بی‌تردید اگر این دسته دریابند كه دوستان خدا به چه مراحلی از تعالی و كمال رسیده‌اند و به چه لذت‌هایی دست یافته‌اند كه تصورش برای ما دشوار است، بر عمر بر باد رفته‌شان، سخت پشیمان خواهند شد. قلبی كه می‌تواند جلوه‌گاه نور خدا و عشق به او شود، نسزد كه صرف امور پوچ و گاهی صرف كارهای حرام گردد و باعث شود انسان در دنیا از فیوضات رحمانی و عنایات الهی محروم گردد و در آخرت به عذاب ابدی گرفتار شود.
به‌هر‌حال، برای اینكه ما دست‌كم درك مبهمی از مسائل معنوی و ارتباطات خداوند با بندگان خاصش داشته باشیم، باید از تعابیری كه در دعاها و مناجات‌ها و ازجمله این مناجات آمده و در آنها به انوار و تجلیات الهی اشاره شده، استفاده كنیم. بنگریم كه آن چه نوری است كه وقتی خداوند در دل دوستانش می‌تاباند، آنان را بی‌تاب می‌سازد و چنان لذتی را در كام جانشان می‌نشاند كه برای درك لحظه‌ای از آن حاضرند همة عمر به انتظار بنشینند؛ چنان‌كه مجنون از شب تا صبح منتظر می‌ماند تا برقی از خانة لیلی بجهد و او را سرشار از لذت و سرور سازد. دربارة مرحوم كلباسی، از بزرگان و علمای اصفهان، آمده است كه ایشان همة شب‌ها را احیا می‌گرفت تا شب قدر را درك كند؛ چون او از شب قدر نوری را دریافته و در آن شب انسی با خدا برقرار كرده بود كه حاضر بود همة شب‌ها را نخوابد تا آن نور را
﴿ صفحه 122 ﴾
درك كند و طعم انس با خدا را بچشد و حاضر نبود كه از درك آن لحظة‌ طلایی بی‌نصیب بماند.
یا مُنَى قُلُوبِ الْمُشْتَاقیِنَ وَیَا غَایَةَ اَمَالِ الْمُحِبّیِنَ، اَسْئَلُكَ حُبَّكَ وَحُبَّ مَنْ یُحِبُّكَ وَحُبَّ كُلِّ عَمَلٍ یُوصِلُنى اِلیَ قُرْبِكَ، وَاَنْ تَجْعَلَكَ اَحَبَّ اِلَىَّ مِمَّا سِواكَ، وَاَنْ تَجْعَلَ حُبّى اِیَّاكَ قآئِداً اِلَى رِضْوَانِكَ، وَشَوْقى اِلَیْكَ ذائِداً عَنْ عِصْیانِكَ؛ «ای آرزوی دل مشتاقان و ای منتهای مقصود محبان، از تو درخواست می‌كنم دوستی تو را و دوستی دوستدارانت را و دوست ‌داشتن هر كاری كه مرا به مقام قربت رساند و هم از تو درخواست دارم كه خود را از هرچه غیر خودت بر من محبوب‌تر گردانی و فرجام محبتم به خودت را رضوان و خشنودی‌ات قرار دهی و شوقم به تو را از عصیانت دور سازی».