سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

اقسام ولایت الهی

1. ولایت عام تكوینی خداوند
خلق موجودات و تصرفاتی كه خداوند دربارة موجودات انجام می‌دهد و تدبیر همة شئون آنها ناشی از ولایت تكوینی خداوند است و با توجه به این ولایت تكوینی عام الهی است كه ما همة امور عالم را به خداوند نسبت می‌دهیم و خداوند می‌فرماید: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَ نْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللَّه؛(30) «و هیچ‌كس جز به فرمان خدا نمیرد».
﴿ صفحه 58 ﴾
در آیه‌ای دیگر ایمان آوردن به ولایت ‌الله و تدبیر و حاكمیت مطلق او بر جهان هستی نسبت داده شده است:‌ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّ بِإِذْنِ اللَّهِ...؛(31) «و هیچ‌كس را توان آن نیست كه ایمان بیاورد مگر به خواست خدا...».
وقتی خداوند به همة هستی و امور، ولایت و حاكمیت داشت، اراده و اختیار انسان نیز در بستر ولایت او اعمال می‌گردد و انسان چیزی را می‌تواند اراده كند و برگزیند كه در دایرة ارادة خداوند قرار گرفته باشد. خداوند در این باره می‌فرماید: وَمَا تَشَاءُونَ إِلاّ أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِیمًا حَكِیمًا؛(32) «و شما نمی‌خواهید مگر آنكه خدا بخواهد؛ همانا خداوند دانا و باحكمت است».
جهان آخرت در واقع، صحنة ظهور حاكمیت خداوند و ولایت اوست و در روز قیامت كه حجاب‌ها از برابر دیدة بندگان كنار خواهد رفت، همگان درمی‌یابند كه همة كارها با اراده و مشیت الهی انجام می‌پذیرد و اراده‌ای جز ارادة الهی مستقلاً مؤثر و كارساز نیست: هُنَالِكَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ...؛(33) «آنجا (در روز رستاخیز) یاری و كارسازی تنها از آن خداست...».
در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: یَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لا یَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ؛(34) «روزی كه نمایان شوند، هیچ‌چیز از آنان بر خدا پوشیده نباشد، [ندا آید كه] امروز پادشاهی از آنِ کیست؟ از آنِ خدا است، آن یگانة بر همه چیره».

2. ولایت خاص تكوینی خداوند
البته خداوند دارای ولایت تكوینی خاص نیز هست كه درحق اولیای خدا و ره‌یافتگان
﴿ صفحه 59 ﴾
به تعالی و كمالْ اعمال می‌گردد و بر اساس آن خداوند حتی افكار و رفتار اختیاری آنها را در جهت تعالی و كمالْ تدبیر و هدایت می‌كند. خداوند دربارة این ولایت تكوینی خاص خود می‌فرماید: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ...؛(35) «خدا سرپرست و كارساز مؤمنان است و آنان را از تاریكی‌ها به روشنایی می‌برد...».
لازمة ولایت خاص الهی محبت است و از این نظر اگر كسی مشمول ولایت خاص خداوند قرار گرفت، محبوب خداوند نیز هست و چون محبت طرفینی است، ولایت به‌معنای محبت نیز طرفینی است و وقتی خداوند ولیّ كسی گردید، او نیز ولیّ خدا می‌گردد و بر این اساس ما دربارة امیر مؤمنانأشهدُ أنَّ عَلیاً وَلیُّ الله.
وقتی كسانی به خداوند تقرب جستند و فقط با او سروكار داشتند و همواره به یاد خداوند بودند و پیرو محض دستورات او گردیدند، خداوند نیز امور آنان را تدبیر می‌كند و در پرتو ولایت الهی، آنان به مصالح و منافع واقعی دنیوی و اخروی دست می‌یابند. در برخی از آیات این ولایت كه درحق مؤمنان اعمال می‌گردد با واژة «مولی» بیان شده است: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِینَ لا مَوْلَى لَهُمْ؛(36) «این [فرجام هلاكت و نابودی برای كافران] ازآن‌روست كه خدا یار و یاور مؤمنان است و كافران را یار و یاوری نیست».
وقتی خداوند بر بندگان مؤمن خاص خود ولایت داشت، آنان به خداوند توكل می‌كنند و تقدیر و اصلاح امور را به او واگذار می‌كنند. البته این ولایت به‌تناسب اختلاف مراتب ایمان اشخاصْ متفاوت می‌گردد و هركس از ایمان قوی‌تری برخوردار بود، اِعمال ولایت الهی درحق او قوّت و وسعت بیشتری خواهد داشت. این ولایت الهی دربارة
﴿ صفحه 60 ﴾
برخی از بندگان مؤمن به مرحله‌ای می‌رسد كه اراده و خواست خداوند جانشین اراده و خواست آن بندگان می‌شود و همة تصمیمات و كارهای آنها از مسیر ولایت خاص الهی انفاذ و اجرا می‌گردد؛ چنان‌كه خداوند در حدیث قدسی دربارة بندگان مطیع و فرمان‌بردار خود كه افزون بر انجام تكلیف الزامی، می‌كوشند كه با انجام مستحبات به خداوند تقرب جویند، می‌فرماید: كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذی یَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الّذی یُبْصِرُ بِهِ وَیَدَهُ الَّتی یَبْطِشُ بِها إن سَألَنی أعْطَیْتُهُ وأنْ اسْتَعاذَنی أعَذْتُهُ؛(37)«من گوش او می‌گردم كه با آن می‌شنود و چشم او می‌گردم كه با آن می‌بیند و دست او می‌گردم كه با آن برمی‌گیرد، اگر از من چیزی بخواهد به او می‌دهم و اگر به من پناه آورد پناهش می‌دهم».
همچنین با توجه به آنكه در پرتو بندگی و كسب رضایت پروردگار، بنده مشمول ولایت خاص الهی می‌شود، خداوند امور و شئون وجودی وی را اداره و تدبیر می‌كند و اراده و اختیار خداوند جای‌گزین اراده و اختیار او می‌گردد و كارهای انسان بر وفق مراد و مصلحت و در مسیر سعادت انجام می‌پذیرد. امام حسیناِلهى اَغْنِنى بِتَدْبیرِكَ لى عَنْ تَدْبیرى وَبِاخْتِیارِكَ عَنِ اخْتِیارى؛(38) «خدایا، با تدبیر خود مرا از تدبیر در كار خویش بی‌نیاز گردان و با اختیار خود [امورم را به انجام رسان] مرا از اختیار خود بی‌نیاز گردان».
3. ولایت تشریعی خداوند
یكی از اقسام ولایت، ولایت در امور اجتماعی است كه جعلی و اعتباری می‌باشد و ما در حوزة مباحث اسلامی از آن به ولایت تشریعی تعبیر می‌كنیم. اگر بر اساس سازوكار قانونی این ولایت به كسی سپرده شود، مثلاً اگر سرپرستی و ولایت بر جامعه‌ای به كسی
﴿ صفحه 61 ﴾
سپرده شود، او متصدی امور آن جامعه و حاكم و والی به‌حساب می‌آید و دیگران ملزم به اطاعت از او هستند. همچنین اگر كسی متولی موقوفه‌ای گردید، امور مربوط به آن موقوفه و رعایت مصالح وقف با نظر و صلاحدید او انجام می‌پذیرد و هر تصرفی كه از ناحیة دیگران و بدون اجازة او انجام پذیرد نامشروع است. این ولایت یك‌طرفه است و تنها مربوط به كسی است كه ولیّ و یا والی جامعه‌ای انتخاب شده است. در این صورت وقتی كسی ولیّ و والی جامعه گردید، اوست كه به جامعه ولایت دارد و جامعه ولایتی بر او ندارد. ازآن‌رو كه این ولایت، اعتباری است و مقامی حقیقی به‌حساب نمی‌آید، متصدی آن باید نصب شود و در صورت از دست‌ دادن شرایط عزل می‌گردد.
از منظر ما مسلمانان ولایت تشریعی كه به‌معنای ارائة دستورالعمل‌ها و قانون‌گذاری‌های الهی است، در درجة اول به‌وسیلة خداوند و برای هدایت انسان‌ها صورت می‌پذیرد. آن‌گاه خداوند این منصب را در اختیار جانشینانش می‌گذارد و آنان موظف‌اند كه دستورات و قوانین الهی را در اختیار مردم بگذارند و همچنین آنان از جانب خداوند وظیفة حاكمیت بر مردم را نیز بر عهده دارد و مردم موظف به اطاعت از آنها هستند. افزون بر آنكه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) عهده‌دار حكومت و ولایت تشریعی بر جوامع اسلامی است، از منظر شیعه، این ولایت پس از آن حضرت به ائمة اطهار(علیهم السلام) سپرده شده است و ازاین‌رو ولایت تشریعی ائمة اثناعشر(علیهم السلام) و وجوب اطاعت از آنان از مقومات و ركن اساسی اعتقاد ما به امامت اهل‌بیت(علیهم السلام) است. دایرة ولایت تشریعی ائمه(علیهم السلام) بیشتر مربوط به احكام و مسائل اجتماعی است؛ مانند انواع معاملات، حقوق، وظایف اجتماعی، جهاد، مسائل سیاسی و بین‌المللی و مسائل اقتصادی.
پس از امام معصوم(علیهم السلام) و در زمان غیبت كه مردم دسترسی به امام معصوم(علیهم السلام) ندارند، در موارد فوق مردم باید به فقیه جامع‌الشرایط مراجعه كرده و از او اطاعت كنند. این اطاعت نیز مثل وجوب اطاعت از پیامبر و ائمه(علیهم السلام) مطلق است و همة امور حکومتی را
﴿ صفحه 62 ﴾
شامل می‌شود، مگر دلیل خاصی داشته باشیم كه بعضی موارد را استثنا كرده باشد و ولایت در آن را خاص معصومإِنَّمَا وَلِیُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛(39) «همانا دوست و سرپرست شما خداست و پیامبرش و كسانی كه ایمان آورده‌اند؛ آنان كه نماز را بر پا می‌دارند و زكات می‌دهند درحالی‌كه در ركوع‌اند».
با توجه به اینكه آیة فوق در بین آیاتی قرار گرفته كه از پیروی اهل كتاب نهی می‌كنند و نیز با توجه به آیة بعد، منظور از ولایت در آن، ولایت تشریعی است و خداوند در آیة شریفه در صدد جعل ولایت تشریعی برای پیامبر(صلى الله علیه وآله) و ائمة اطهار(علیهم السلام) است.

ارتباط قرب الهی با توكل به خدا و واگذاری امور به او

چنان‌كه متذكر شدیم، به‌جز قسم اخیر، سایر اقسام ولایت، ازجمله ولایت به‌معنای قرب و پیوستگی تكوینی هستند؛ چه اینكه قرب بین دو موجود ذی‌شعور به‌معنای ارتباط خاص روحی و قلبی بین آن دو است كه امری حقیقی به‌حساب می‌آید. سایر معانی ولایت نظیر نصرت، محبت و سرپرستی لوازم معنای ولایت كه همان قرب و پیوستگی است، به‌حساب می‌آیند و این قرب در صورتی تحقق می‌پذیرد كه دو موجود كاملاً با یكدیگر ارتباط و اتصال برقرار كنند و بیگانه‌ای بین آن دو فاصله و
﴿ صفحه 63 ﴾
جدایی نیندازد. حال به یك معنا خداوند قریب و نزدیك به همة موجودات، ازجمله انسان‌هاست و این قرب عام تكوینی خداوند، امتیازی به‌حساب نمی‌آ‌ید؛ چه اینكه كفار نیز از این قرب برخوردارند.
قربی كه امام سجاد(علیه السلام) از خداوند درخواست دارند، قرب اكتسابی است كه در پرتو پیروی از دستورات خداوند، بندگی و خودسازی تحصیل می‌گردد و از این نظر خاص بندگان برگزیده و مؤمن خداست و تنها آنان از این امتیاز عالی برخوردارند. در سایة این ولایت و قرب خاص است كه آن بندگان مؤمن كارها و امورشان را به خداوند واگذار می‌كنند. طبیعی است وقتی انسان با طیب خاطر امورش را به خداوند وامی‌گذارد كه سنت‌های الهی را بشناسد و كارها و تدبیرهای الهی را مطابق مصلحت واقعی و برخاسته از حكمت بداند. وقتی انسان در مورد دعاوی و اختلافات، كسی را به‌عنوان وكیل خود انتخاب می‌كند كه او را آشنای به قوانین حقوقی و جزایی و سازوكارهای دفاع از موكل و احقاق حقوق او بداند و مطمئن باشد كه آن وكیل قصد یاری او را دارد. كسی كه بر خدا توكل می‌كند و كارهایش را به او وامی‌گذارد و به قضای الهی راضی می‌گردد، باید بداند كه چه‌بسا برخی از تقدیرات الهی برحسب ظاهر به ضرر او هستند و خداوند بندگان خود را با بلا و گرفتاری‌ها نیز مواجه می‌گرداند و از این طریق آنها را مورد آزمایش قرار می‌دهد. خداوند در این باره می‌فرماید:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الأمْوَالِ وَالأنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِینَ * الَّذِینَ إِذَا أ صَابَتْهُمْ مُصِیبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُون* أُ ولَئِكَ عَلَیْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَ أُ ولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُون؛(40)«و هرآینه شما را به چیزی از بیم و گرسنگی و كاهش مال‌ها و جان‌ها
﴿ صفحه 64 ﴾
و میوه‌ها می‌آزماییم و شكیبایان را مژده ده؛ آنان كه چون مصیبتی (پیشامد ناخوشایندی) به ایشان رسد، گویند: ما از آن خداییم و به‌سوی او بازمی‌گردیم. آنان‌اند كه درودها و بخشایشی از پروردگارشان بر آنهاست و ایشان‌اند راه‌یافتگان».
برخی به دنبال زندگی راحت و بدون دردسر هستند و از سختی‌ها و گرفتاری‌ها گریزان‌اند، درصورتی‌كه سختی‌ها و گرفتاری‌ها لازمة زندگی‌اند. بر اساس سنت الهی، انسان‌ها چنان‌كه با خوشی‌ها و راحتی‌ها مواجه می‌گردند، باید با تنگناها و مشكلات نیز مواجه شوند و به‌واقع خوشی‌ها و سختی‌ها ابزار آزمون انسان‌ها هستند و هیچ‌كس را گریزی از آزمون الهی نیست و در بوتة آزمایش اوست كه صالح از ناصالح و بندگان صادق از مدعیان دروغین بازشناخته می‌شوند:
أحَسِبَ النَّاسُ أَ نْ یُتْرَكُوا أَ نْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لا یُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِین؛(41) «آیا مردم پنداشته‌اند همین‌كه [به زبان] گویند ایمان آوردیم آنان را وامی‌گذارند (رها می‌كنند) و آزموده نمی‌شوند؟ و ما كسانی را كه پیش از آنان بودند آزمودیم، تا خداوند همانا كسانی را كه راست گفتند معلوم كند و دروغ‌گویان را نیز معلوم كند».
كسی كه به خداوند توكل می‌كند، باید بداند كه خداوند كار بیهوده انجام نمی‌دهد و همة سنت‌ها و تدبیرهای خداوند منطبق بر حكمت الهی است و آن‌گاه با چنین باوری و توفیقی كه درزمینة بندگی خالصانة خداوند كسب كرده است، از خداوند درخواست می‌كند به تدبیر امور او بپردازد و او را مشمول ولایت خاص خود گرداند؛ چنان‌كه
﴿ صفحه 65 ﴾
وقتی كسی به ولایت اعتباری دیگری بر خود تمكین می‌كند، به آنچه او انجام می‌دهد و قضاوتی كه در حقش روا می‌دارد، رضایت می‌دهد. اگر حاكم عادل، سهمی مساوی با دیگران و ازجمله سهمی مساوی با سهم فقرا از بیت‌المال برای او تعیین كرد، مخالفت نمی‌كند و بر او خُرده نمی‌گیرد كه چرا در تقسیم بیت‌المال موقعیت و شئونات افراد را در نظر نگرفته است. یا اگر قاضی بر اساس قوانین و دستورات قضایی اسلام حكم كرد كه بر مجرم حد جاری كنند، به این بهانه كه اجرای حدود با ملاحظات اجتماعی سازگار نیست و اگر كسی گناهی مرتكب شد و مثلاً زنا كرد، نباید او را تازیانه بزنند و آبرویش را نزد دیگران بریزند، با حكم قاضی و حكم خدا مخالفت نمی‌ورزد؛ بلكه او اجرای حدود الهی را ضروری و منطبق با مصالح واقعی دانسته و بر این باور است كه در سایة حدود الهی است كه جامعه سالم می‌ماند و از آفت و فساد محفوظ می‌شود، و بر این اساس خداوند می‌فرماید:
الزَّانِیَةُ وَالزَّانِی فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِی دِینِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَلْیَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِین؛(42) «به هر زن و مرد زناكار صد تازیانه بزنید و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارید، در [كار] دین خدا نسبت به آن دو دل‌سوزی نكنید، و باید گروهی از مؤمنان كیفر آن دو را حاضر و شاهد باشند».

شرایط نیل به ولایت معصومان(علیهم السلام)

در پایان بحث دو روایت دربارة شرایط نیل به ولایت ائمة اطهار(علیهم السلام) ذكر می‌كنیم. در روایت اول، امام صادق(علیه السلام) به یكی از اصحاب خاص خود به نام عبدالله‌بن‌جندب
﴿ صفحه 66 ﴾
می‌فرمایند: یَاابْنَ جُنْدَب بَلّغْ مَعَاشِرَ شیعَتِنا وَقُل لَهُم: لا تَذْهَبَنَّ بكُمُ المَذاهِبُ، فَوَاللهِ لا تُنَال وَلایَتُنَا إلاَّ بالْوَرَعِ وَالإجْتِهَادِ فی الدُّنْیَا وَمواسَاةِ الإخْوانِ فی اللهِ...؛(43) «پسر جندب، به شیعیان ما ابلاغ كن و به آنها بگو: این طرف و آن طرف نروید. به خدا سوگند به ولایت ما نمی‌رسید مگر با ورع و كوشش در دنیا و مواسات با برادران در راه خدا...».
كسی به ولایت اهل‌بیت عصمت(علیهم السلام) نائل می‌گردد كه تقوا داشته باشد و از گناهان بپرهیزد و در راه انجام وظایفش تلاش چشمگیر و فراوان از خود نشان دهد. همچنین نسبت به برادران دینی خود احساس همدردی و همیاری داشته باشد؛ فقط به فكر خود نباشد، بلكه در صدد خیرخواهی و كمك به آنان برآید و آنچه برای خود می‌خواهد و می‌پسندد، برای آنان نیز بخواهد.
در روایت دیگر امام باقر(علیه السلام) در یكی از سفارش‌های خود به جابربن‌یزید جعفی می‌فرمایند:
یَا جَابِرُ... وَاعْلَمْ بِأنَّكَ لاتَكُونُ لَنَا وَلِیّاً حَتَّی لَوِ اجْتَمَعَ عَلَیْكَ أهْلُ مِصْرِكَ وَقالُوا إِنَّكَ رَجُلُ سَوْءٍ لَمْ یَحْزُنْكَ ذَلكَ، وَلَوْ قالوُا إِنَّكَ رَجُلٌ صَالحٌ لَمْ یَسُرَّكَ ذَلِكَ، وَلَكنْ اعْرِضْ نَفْسَكَ عَلَی كِتَابِ الله فَإنْ كُنْتَ سَالِكاً سَبِیلَهُ زاهِداً فِی تَزْهِیدِهِ راغِباً فی تَرْغیبه خَائِفاً مِنْ تَخْوِیفه فَاثْبُتْ وَأبْشِرْ فَإنَّهُ لایَضُرّكَ ما قِیلَ فِیكَ، وإِنْ كُنْتَ مُبَایِناً لِلْقُرآنِ فَمَا ذا الَّذیِ یَغُرّكَ مِنْ نَفْسِكَ؛(44)«ای جابر... و بدان كه تو دوست ما شمرده نخواهی شد تا [چنان شوی كه] اگر تمام مردم شهرت جمع شدند و گفتند: "تو مرد بدی هستی"این سخن محزونت نسازد و اگر گفتند: "تو مرد خوبی هستی"تو را خوش‌حال نكند، ولی نفس خود را بر كتاب خدا عرضه دار. پس اگر پویندة راه قرآن بودی و در آنچه قرآن بی‌رغبتی بدان را خواسته است، زاهد بودی و به
﴿ صفحه 67 ﴾
آنچه قرآن بدان ترغیب كرده است، میل و رغبت داشتی و از تهدیدش ترسان شدی، در این صورت پابرجا باش و تو را مژده باد كه بی‌شك آن سخنان كه درباره‌ات گفتند، هیچ زیانی به تو نخواهد رساند و اگر از قرآن جدا شده‌ای، پس دیگر به خود بالیدنت برای چیست؟»
منظور از ولایتی كه امام سجاد(علیه السلام) در مناجاتش از خداوند درخواست می‌كنند، این است كه انسان كاملاً تسلیم وی شود و امورش را به او واگذارد و از صمیم دل به تدبیرهایش راضی گردد. فقط به خداوند امید داشته باشد و از وی بترسد و از غیر او ترس و بیمی به خود راه ندهد. تعریف و تمجید دیگران او را خوش‌حال و مغرور نسازد و بدگویی دیگران او را ناراحت نكند.
﴿ صفحه 68 ﴾
﴿ صفحه 69 ﴾