سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد دوم

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

معانی ولایت و مشتقات آن در قرآن

چنان‌كه گذشت، امام سجاد(علیهم السلام) در بیان نورانی خود از خداوند خواستند كه ایشان را در شمار كسانی قرار دهد كه برای مقام قرب و ولایتش برگزیده است. دربارة مقام قرب الهی سخن گفتیم و در این مقال در حد میسور به مفهوم ولایت الهی می‌پردازیم. مادة «و ـ ل ـ ی» و مشتقات آن و ازجمله واژة «ولایت» در فرهنگ اسلامی و به‌خصوص در آموزه‌های مكتب تشیع كاربرد فراوانی دارد و مسئلة ولایت در مكتب تشیع جایگاه ویژه‌ای گرفته است. در قرآن 233 بار مشتقات مادة «و ـ ل ـ ی»‌ استعمال شده است. از این تعداد 110 بار به‌صورت فعل (ماضی، مضارع و امر) و 123 بار به‌صورت اسم آمده است كه عبارت‌اند از ولیّ (44 مورد)، أولیاء (42 مورد)، ولایت (2 مورد)، مَوْلی و مَوالی (21 مورد)، أوْلی (11 مورد) و وَال، مَوُلِّی و أوْلَیان (هركدام یك مورد). ولایت در لغت به‌معنای نصرت، سرپرستی، تدبیر و تصرف در اشیا و قرب است.
با توجه به آنكه در مواردی واژه‌ای مشتقات و معانی گوناگونی دارد و گاه استعمال یك واژه در معانی گوناگون به‌صورت اشتراك لفظی و گاهی به‌صورت اشتراك معنوی است، همچنین برخی كاربردهای معنایی، حقیقی و برخی مجازی هستند و همچنین
﴿ صفحه 54 ﴾
كنایه، استعاره، اشراب و تضمین و سایر صنایع ادبی كه در علوم فصاحت و بلاغت تبیین شده‌اند، در استعمالات راه می‌یابند، برخی از علمای لغت كوشیده‌اند كه معانی گوناگون یك كلمه را به یك معنا ارجاع دهند كه در مواردی دچار تكلف شده‌اند؛ چه آنكه در بسیاری موارد ارجاع چندین معنای یك واژه به‌معنای واحد، بسیار دشوار می‌نماید. ازجمله معانی گوناگون ولایت كه واژة ولایت به نحو اشتراك معنوی در آنها به ‌كار می‌رود، به‌معنای قرب و اتصال و پیوستگی ارجاع داده می‌شوند و لازمة قرب به چیزی، سرپرستی امور، نصرت و محبت خواهد بود. البته در كتاب‌های لغت فقط معانی گوناگون هر واژه احصا و معرفی می‌شوند و به‌هیچ‌وجه كتاب لغت در صدد شناسایی معنای حقیقی از معنای مجازی یا شناساندن مشترك لفظی و مشترك معنوی نیست و شناخت این امور به دانش‌هایی چون علم بلاغت و علم اصول مربوط می‌شود.

مفهوم ولایت الهی

برای روشن شدن مفهوم ولایت الهی، چنان‌كه پیش‌تر نیز گفته‌ایم، یادآور می‌شویم كه برخی از واژگان فقط دربارة امور حسی و مادی كاربرد دارند و دربارة امور مجرد به كار نمی‌روند، اما برخی از واژگان هم در مورد امور محسوس به كار می‌روند و هم در مورد مجردات، و كاربرد آنها در امور غیرمادی و مجرد پس از تجرید جنبه‌های حسی و توسعه‌ای است كه در معنای آنها صورت می‌پذیرد. بر این اساس اغلب مفاهیم غیرمادی ریشه در مفاهیم و معانی امور محسوس و مادی دارند كه پس از تجرید جنبه‌های حسی و مادی از مفاهیم مادی، به‌صورت اشتراك بر امور مجرد نیز تطبیق داده می‌شوند. ازاین‌رو است که ما واژه‌ای را كه در مورد امری مادی و جسمانی به كار می‌بریم، در مورد خداوند كه مجرد است نیز به كار می‌بریم. برای نمونه، ما خداوند را علی و عظیم می‌خوانیم، درصورتی‌كه مفهوم ابتدایی عُلو به چیزی كه بالای چیز دیگر قرار دارد
﴿ صفحه 55 ﴾
نسبت داده می‌شود و درنتیجه ما چیزی را كه بالا قرار دارد، عالی و چیزی را كه پایین قرار دارد، سافل می‌دانیم. آن‌گاه به لحاظ وجود برتری و فوقیت در مفهوم عالی و پس از كنار نهادن جنبه‌های محسوس و مادی آن برتری و فوقیت، علو معنوی را اختراع می‌كنیم و درنتیجه، وقتی خداوند را علی می‌نامیم، این كاربرد به لحاظ برتری و تعالی معنوی خداوند بر سایر موجودات است؛ چه اینكه ما با توجه به علو حسی و مادی، دست به اختراع علو اعتباری نیز می‌زنیم و آن را به كسانی نسبت می‌دهیم كه به لحاظ مناصب اعتباری و پست و مقام فراتر از دیگران قرار دارند. در این صورت، استعمال علو در معنای حسی و معنوی حقیقی و استعمال سوم آن اعتباری به‌حساب می‌آید. در مقام مفاهمه و برای انتقال مفاهیم معنوی انسان ناچار است از الفاظی كه برای امور حسی وضع شده‌اند، استفاده كند و پس از تجرید مفهوم آن الفاظ از جنبه‌های حسی، به‌وسیلة آنها مفاهیم معنوی را به مخاطبش ارائه كند. شاید قدرت انسان در انتقال از مفاهیم حسی به مفاهیم معنوی و تعمیم و توسعة مفهومی و نیز انتقال از معنای حقیقی لفظ به معانی مجازی و سایر تصرفاتی كه ذهن خلاق انسان در مفاهیم و معانی صورت می‌دهد، مورد اشارة خداوند در آیة عَلَّمَهُ الْبَیَان(26) باشد.
برای فهم معنای ولایت كه به‌خصوص در فرهنگ شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد، تا آنجا كه در آموزه‌های اسلامی آمده است كه قوام اسلام و فرهنگ شیعه به ولایت اهل‌بیت(علیهم السلام) است،(27) همچنین برای فهم ولایت در كلام نورانی امام سجاد(علیهم السلام)، در مناجات خود، باید به‌معنای لغوی ولایت كه در امور حسی به كار می‌رود نظر افكنیم، تا با لحاظ تناسب آن
﴿ صفحه 56 ﴾
با ولایت خدا و اهل‌بیتیَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْیَجِدُوا فِیكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ؛(28) «ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، با كافرانی كه به شما نزدیك‌اند، كارزار كنید و باید كه در شما درشتی و سختی بیابند، و بدانید كه خدا با پرهیزكاران است».
«یلون» فعل مضارع و از مادة «ولی» است و در آن معنای قرب، نزدیكی و هم‌جواری لحاظ شده است. خداوند در این آیه، به مسلمانان فرمان می‌دهد كه دشمنان دورتر آنان را از دشمنانی كه در همسایگی و مجاورتشان به سر می‌برند و آنان را تهدید می‌كنند، غافل نسازند؛ بلكه قبل از جنگ با دشمنان دور، با طوایف یهود كه اطراف مدینه زندگی می‌كنند و به دشمنی و تهدید مسلمانان می‌پردازند، جهاد كنند.
با توجه به‌معنای ولایت در امور حسی و كاربرد آن در موردی كه دو شیء با یكدیگر متصل و نزدیك باشند و شیء دیگری بین آنها فاصله نیندازد یا یكی از آن دو در دیگری اثر بگذارد یا آن دو در یكدیگر تأثیر متقابل داشته باشند، همین واژه و واژگان هم‌خانوادة آنها پس از تصرف و توسعه و تجرید از جنبه‌های حسی در امور معنوی و اعتباری نیز به كار می‌روند. پس اگر دو موجود دارای ارتباطی عمیق و
﴿ صفحه 57 ﴾
وَنَحْنُ أقْرَبُ إِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِیدِ؛(29) «ما از رگ گردن به او نزدیك‌تریم»، او بر همة مخلوقات خود ولایت تكوینی دارد و سرپرستی، اداره و تدبیر همة امور و شئون موجودات و ازجمله انسان به‌وسیلة خداوند انجام می‌شود. این ولایت تكوینی عام است و بر همة مخلوقات و ازجمله انسان‌ها،‌ بنا بر ظرفیت‌ها و اقتضائات وجودی كه خداوند در ‌آنها قرار داده است، اعمال می‌شود.

اقسام ولایت الهی

1. ولایت عام تكوینی خداوند
خلق موجودات و تصرفاتی كه خداوند دربارة موجودات انجام می‌دهد و تدبیر همة شئون آنها ناشی از ولایت تكوینی خداوند است و با توجه به این ولایت تكوینی عام الهی است كه ما همة امور عالم را به خداوند نسبت می‌دهیم و خداوند می‌فرماید: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَ نْ تَمُوتَ إِلاّ بِإِذْنِ اللَّه؛(30) «و هیچ‌كس جز به فرمان خدا نمیرد».
﴿ صفحه 58 ﴾
در آیه‌ای دیگر ایمان آوردن به ولایت ‌الله و تدبیر و حاكمیت مطلق او بر جهان هستی نسبت داده شده است:‌ وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّ بِإِذْنِ اللَّهِ...؛(31) «و هیچ‌كس را توان آن نیست كه ایمان بیاورد مگر به خواست خدا...».
وقتی خداوند به همة هستی و امور، ولایت و حاكمیت داشت، اراده و اختیار انسان نیز در بستر ولایت او اعمال می‌گردد و انسان چیزی را می‌تواند اراده كند و برگزیند كه در دایرة ارادة خداوند قرار گرفته باشد. خداوند در این باره می‌فرماید: وَمَا تَشَاءُونَ إِلاّ أَنْ یَشَاءَ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِیمًا حَكِیمًا؛(32) «و شما نمی‌خواهید مگر آنكه خدا بخواهد؛ همانا خداوند دانا و باحكمت است».
جهان آخرت در واقع، صحنة ظهور حاكمیت خداوند و ولایت اوست و در روز قیامت كه حجاب‌ها از برابر دیدة بندگان كنار خواهد رفت، همگان درمی‌یابند كه همة كارها با اراده و مشیت الهی انجام می‌پذیرد و اراده‌ای جز ارادة الهی مستقلاً مؤثر و كارساز نیست: هُنَالِكَ الْوَلایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ...؛(33) «آنجا (در روز رستاخیز) یاری و كارسازی تنها از آن خداست...».
در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: یَوْمَ هُمْ بَارِزُونَ لا یَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْهُمْ شَیْءٌ لِمَنِ الْمُلْكُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ؛(34) «روزی كه نمایان شوند، هیچ‌چیز از آنان بر خدا پوشیده نباشد، [ندا آید كه] امروز پادشاهی از آنِ کیست؟ از آنِ خدا است، آن یگانة بر همه چیره».

2. ولایت خاص تكوینی خداوند
البته خداوند دارای ولایت تكوینی خاص نیز هست كه درحق اولیای خدا و ره‌یافتگان
﴿ صفحه 59 ﴾
به تعالی و كمالْ اعمال می‌گردد و بر اساس آن خداوند حتی افكار و رفتار اختیاری آنها را در جهت تعالی و كمالْ تدبیر و هدایت می‌كند. خداوند دربارة این ولایت تكوینی خاص خود می‌فرماید: اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ...؛(35) «خدا سرپرست و كارساز مؤمنان است و آنان را از تاریكی‌ها به روشنایی می‌برد...».
لازمة ولایت خاص الهی محبت است و از این نظر اگر كسی مشمول ولایت خاص خداوند قرار گرفت، محبوب خداوند نیز هست و چون محبت طرفینی است، ولایت به‌معنای محبت نیز طرفینی است و وقتی خداوند ولیّ كسی گردید، او نیز ولیّ خدا می‌گردد و بر این اساس ما دربارة امیر مؤمنانأشهدُ أنَّ عَلیاً وَلیُّ الله.
وقتی كسانی به خداوند تقرب جستند و فقط با او سروكار داشتند و همواره به یاد خداوند بودند و پیرو محض دستورات او گردیدند، خداوند نیز امور آنان را تدبیر می‌كند و در پرتو ولایت الهی، آنان به مصالح و منافع واقعی دنیوی و اخروی دست می‌یابند. در برخی از آیات این ولایت كه درحق مؤمنان اعمال می‌گردد با واژة «مولی» بیان شده است: ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِینَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكَافِرِینَ لا مَوْلَى لَهُمْ؛(36) «این [فرجام هلاكت و نابودی برای كافران] ازآن‌روست كه خدا یار و یاور مؤمنان است و كافران را یار و یاوری نیست».
وقتی خداوند بر بندگان مؤمن خاص خود ولایت داشت، آنان به خداوند توكل می‌كنند و تقدیر و اصلاح امور را به او واگذار می‌كنند. البته این ولایت به‌تناسب اختلاف مراتب ایمان اشخاصْ متفاوت می‌گردد و هركس از ایمان قوی‌تری برخوردار بود، اِعمال ولایت الهی درحق او قوّت و وسعت بیشتری خواهد داشت. این ولایت الهی دربارة
﴿ صفحه 60 ﴾
برخی از بندگان مؤمن به مرحله‌ای می‌رسد كه اراده و خواست خداوند جانشین اراده و خواست آن بندگان می‌شود و همة تصمیمات و كارهای آنها از مسیر ولایت خاص الهی انفاذ و اجرا می‌گردد؛ چنان‌كه خداوند در حدیث قدسی دربارة بندگان مطیع و فرمان‌بردار خود كه افزون بر انجام تكلیف الزامی، می‌كوشند كه با انجام مستحبات به خداوند تقرب جویند، می‌فرماید: كُنْتُ سَمْعَهُ الَّذی یَسْمَعُ بِهِ وَبَصَرَهُ الّذی یُبْصِرُ بِهِ وَیَدَهُ الَّتی یَبْطِشُ بِها إن سَألَنی أعْطَیْتُهُ وأنْ اسْتَعاذَنی أعَذْتُهُ؛(37)«من گوش او می‌گردم كه با آن می‌شنود و چشم او می‌گردم كه با آن می‌بیند و دست او می‌گردم كه با آن برمی‌گیرد، اگر از من چیزی بخواهد به او می‌دهم و اگر به من پناه آورد پناهش می‌دهم».
همچنین با توجه به آنكه در پرتو بندگی و كسب رضایت پروردگار، بنده مشمول ولایت خاص الهی می‌شود، خداوند امور و شئون وجودی وی را اداره و تدبیر می‌كند و اراده و اختیار خداوند جای‌گزین اراده و اختیار او می‌گردد و كارهای انسان بر وفق مراد و مصلحت و در مسیر سعادت انجام می‌پذیرد. امام حسیناِلهى اَغْنِنى بِتَدْبیرِكَ لى عَنْ تَدْبیرى وَبِاخْتِیارِكَ عَنِ اخْتِیارى؛(38) «خدایا، با تدبیر خود مرا از تدبیر در كار خویش بی‌نیاز گردان و با اختیار خود [امورم را به انجام رسان] مرا از اختیار خود بی‌نیاز گردان».
3. ولایت تشریعی خداوند
یكی از اقسام ولایت، ولایت در امور اجتماعی است كه جعلی و اعتباری می‌باشد و ما در حوزة مباحث اسلامی از آن به ولایت تشریعی تعبیر می‌كنیم. اگر بر اساس سازوكار قانونی این ولایت به كسی سپرده شود، مثلاً اگر سرپرستی و ولایت بر جامعه‌ای به كسی
﴿ صفحه 61 ﴾
سپرده شود، او متصدی امور آن جامعه و حاكم و والی به‌حساب می‌آید و دیگران ملزم به اطاعت از او هستند. همچنین اگر كسی متولی موقوفه‌ای گردید، امور مربوط به آن موقوفه و رعایت مصالح وقف با نظر و صلاحدید او انجام می‌پذیرد و هر تصرفی كه از ناحیة دیگران و بدون اجازة او انجام پذیرد نامشروع است. این ولایت یك‌طرفه است و تنها مربوط به كسی است كه ولیّ و یا والی جامعه‌ای انتخاب شده است. در این صورت وقتی كسی ولیّ و والی جامعه گردید، اوست كه به جامعه ولایت دارد و جامعه ولایتی بر او ندارد. ازآن‌رو كه این ولایت، اعتباری است و مقامی حقیقی به‌حساب نمی‌آید، متصدی آن باید نصب شود و در صورت از دست‌ دادن شرایط عزل می‌گردد.
از منظر ما مسلمانان ولایت تشریعی كه به‌معنای ارائة دستورالعمل‌ها و قانون‌گذاری‌های الهی است، در درجة اول به‌وسیلة خداوند و برای هدایت انسان‌ها صورت می‌پذیرد. آن‌گاه خداوند این منصب را در اختیار جانشینانش می‌گذارد و آنان موظف‌اند كه دستورات و قوانین الهی را در اختیار مردم بگذارند و همچنین آنان از جانب خداوند وظیفة حاكمیت بر مردم را نیز بر عهده دارد و مردم موظف به اطاعت از آنها هستند. افزون بر آنكه رسول خدا(صلى الله علیه وآله) عهده‌دار حكومت و ولایت تشریعی بر جوامع اسلامی است، از منظر شیعه، این ولایت پس از آن حضرت به ائمة اطهار(علیهم السلام) سپرده شده است و ازاین‌رو ولایت تشریعی ائمة اثناعشر(علیهم السلام) و وجوب اطاعت از آنان از مقومات و ركن اساسی اعتقاد ما به امامت اهل‌بیت(علیهم السلام) است. دایرة ولایت تشریعی ائمه(علیهم السلام) بیشتر مربوط به احكام و مسائل اجتماعی است؛ مانند انواع معاملات، حقوق، وظایف اجتماعی، جهاد، مسائل سیاسی و بین‌المللی و مسائل اقتصادی.
پس از امام معصوم(علیهم السلام) و در زمان غیبت كه مردم دسترسی به امام معصوم(علیهم السلام) ندارند، در موارد فوق مردم باید به فقیه جامع‌الشرایط مراجعه كرده و از او اطاعت كنند. این اطاعت نیز مثل وجوب اطاعت از پیامبر و ائمه(علیهم السلام) مطلق است و همة امور حکومتی را
﴿ صفحه 62 ﴾
شامل می‌شود، مگر دلیل خاصی داشته باشیم كه بعضی موارد را استثنا كرده باشد و ولایت در آن را خاص معصومإِنَّمَا وَلِیُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَیُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ؛(39) «همانا دوست و سرپرست شما خداست و پیامبرش و كسانی كه ایمان آورده‌اند؛ آنان كه نماز را بر پا می‌دارند و زكات می‌دهند درحالی‌كه در ركوع‌اند».
با توجه به اینكه آیة فوق در بین آیاتی قرار گرفته كه از پیروی اهل كتاب نهی می‌كنند و نیز با توجه به آیة بعد، منظور از ولایت در آن، ولایت تشریعی است و خداوند در آیة شریفه در صدد جعل ولایت تشریعی برای پیامبر(صلى الله علیه وآله) و ائمة اطهار(علیهم السلام) است.