سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

راهکار افزایش محبت به خداوند

یکی از پرسش‌هایی که همواره برای علاقه‌مندان به سلوک الی الله و کسانی که خواهان چشیدن طعم محبت به خدا هستند مطرح می‌شود این است که راه پدید آمدن محبت به خدا و افزایش آن محبت چیست؟ البته یافتن پاسخ آن پرسش اساسی از لابه‌لای ادله تعبدی و نقلی، یعنی آیات و روایات فراوانی که دراین‌باره وارد شده، نیازمند بحثی گسترده و پردامنه است و ازاین‌روی ما به ناچار به پاسخی اجمالی و کوتاه بسنده می‌کنیم و آن اینکه قاعده و اصل کلی که از تجربه‌های شخصی محبت‌های افراد به یکدیگر به ‌دست آمده این است که هرچه انسان درباره خوبی‌های یک فرد بیشتر بیندیشد، بیشتر او را دوست خواهد داشت. بر این اساس، در حدیث قدسی آمده است که خداوند به حضرت داوود(علیه السلام) فرمود:
أَحِبَّنِی وَحَبِّبْنِی إِلَى خَلْقِی. قَالَ: یَا رَبِّ، نَعَمْ أَنَا أُحِبُّک فَکیْفَ أُحَبِّبُک إِلَى
﴿ صفحه 543 ﴾
خَلْقِک؟ قَالَ اُذْکرْ أَیَادِیَّ عِنْدَهُمْ، فَإِنَّک إِذَا ذَکرْتَ ذَلِک لَهُمْ أَحَبُّونِی؛(449) «مرا دوست بدار و محبوب نزد خلقم گردان. حضرت داوود عرض کرد: پروردگارا، آری من تورا دوست دارم، اما چگونه تو را محبوب خلق گردانم؟ خداوند فرمود: نعمت‌هایم را برای آنان ذکر کن که اگر تو نعمت‌هایم را به آنان یادآور شوی مرا دوست خواهند داشت».
انسان فطرتاً کسی را که در حق او احسان و خیرخواهی می‌کند دوست می‌دارد و هرچه بیشتر به او خوبی و نیکی شود، محبتش شدید‌تر می‌گردد. حتی انسان کسی را که دارای احسان و صفات نیکوست، هرچند از احسان او نیز برخوردار نگردد دوست می‌دارد. به‌عنوان نمونه، همه حاتم طایی را که به سخاوت، بخشش و خیرخواهی شهره بوده دوست دارند؛ گرچه به‌دلیل عدم درک زمان او از آثار احسان و خیرخواهی وی ‌بهره‌مند نشده‌اند. البته درصورتی‌که انسان با شخص خیرخواه و سخاوتمند در ارتباط باشد و بهره و نفعی از او به انسان برسد، محبت انسان به او شدید‌تر خواهد بود. بر این اساس، انسان هرچه بیشتر درباره نعمت‌های الاهی و صفاتی که منشأ آن نعمت‌ها شده تفکر کند، محبت او به پروردگار بیشتر می‌گردد. اگر انسان بیندیشد که سراپا غرق در نعمت‌های الاهی است، بنگرد که خداوند در طول زندگی چه کمک‌هایی به او کرده، در چه مواردی خداوند نگذاشته آبروی او بریزد، و نیز خداوند چه بلاهایی را از او دفع کرده و او را از راه شر و باطل به راه خیر و کمال کشانده است. بنگرد به اسباب و مقدماتی که خداوند برای بازداشتن و پرهیز او از خطا و گناه فراهم ساخته، محبت ‌او به خداوند بیشتر خواهد شد. البته پرواضح است که ما هرچند فکر کنیم و بیندیشیم نمی‌توانیم به گستره نعمت‌ها و احسان‌های خداوند در حق خویش واقف گردیم، چون نعمت‌های خداوند غیرقابل شمارش است: وَآتَاکم مِّن کلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِن تَعُدُّواْ نِعْمَتَ اللّهِ لاَ
﴿ صفحه 544 ﴾
تُحْصُوهَا إِنَّ الإِنسَانَ لَظَلُومٌ کفَّارٌ؛(450) «و از هرچه خواستید به شما داد، و اگر [بخواهید] نعمت خدا را بشمرید آن را نتوانید شمرد؛ به‌راستی آدمی ستمگر و ناسپاس است».
بنابراین، برای افزایش محبت به خداوند، انسان دو کار باید انجام دهد: 1. خوبی‌ها، کمالات و نعمت‌های الاهی را بشناسد، 2. بر روی آن خوبی‌ها، کمالات و نعمت‌ها تمرکز یابد. چه آنکه به جهت گرفتاری‌های زندگی و تعلقات، انسان دچار غفلت می‌شود و در این صورتْ صِرف شناخت نعمت‌های الاهی تاثیری نمی‌بخشد. گاهی انسان کسی را دوست می‌دارد و پس از آنکه مدتی از او دور شد و از توجه‌اش به او کاسته شد، به مرورْ آن محبت کاهش می‌یابد. پس برای اینکه گرفتاری‌های روزمره زندگی ما را از یاد خدا غافل نسازد و از محبت‌ ما به خداوند نکاهد، باید عمیقاً به نعمت‌های خداوند توجه داشته باشیم و فکرمان را بر روی آن نعمت‌ها متمرکز سازیم، در این صورت شعله محبت به خداوند همواره در دل ما روشن و فروزان می‌ماند. در قدم اول باید به نشانه‌ها و آیات الاهی در پیرامون و در وجود خود بنگریم و دریابیم که همه عالم آیت خداست. بنگریم به تدبیرهایی که خداوند درباره ما رقم زده است. بنگریم به نعمت‌هایی که خداوند در درون وجود ما قرار داده و نیز نعمت‌هایی که خارج از وجود ماست، نظیر نعمت پدر، مادر، استاد، دوستان و همه کسانی که از احسان و انس با آنها بهره‌مند می‌گردیم. بی‌تردید اندیشه بیشتر در نعمت‌های خدا، محبت ما را به خداوند توسعه می‌بخشد و آن‌گاه با تمرکز بر روی خداوند و نعمت‌های او، عوامل رهزن و غفلت از فراروی ما کنار می‌روند و رشته محبت ما به خداوند مستحکم و پرفروغ می‌ماند.
﴿ صفحه 545 ﴾

فهرست منابع

قرآن کریم.
1. نهج‌البلاغه.
2. مفاتیح الجنان.
3. صحیفه سجادیه.
4. آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و درر الکلم، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1407ه‍.ق.
5. امام خمینی، صحیفه نور، مرکز مدارک انقلاب اسلامی، تهران، 1369.
6. جین میدلتون موز، روان‌شناسی شرم و گناه، ترجمه شهلا ارژنگ، نشر البرز، تهران، 1373.
7. حرعاملی، محمدبن‌حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، قم، 1410ه‍.ق.
8. الخوری الشرتوتی، سعید، اقرب الموارد، منشورات مکتبه آیه‌الله العظمی المرعشی النجفی، قم، 1403ه‍.ق.
9. دیلمی، حسن‌بن‌محمد، ارشاد القلوب، انتشارات ذوی القربی، قم، 1427ه‍.ق.
10. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، دارالقلم، دمشق، 1416ه‍.ق.
11. سیدبن‌طاووس، اقبال الاعمال، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1367.
12. سیدقطب، تفسیر فی ظلال القرآن، دارالشرق، بیروت، 1401ه‍.ق.
13. شیخ مفید، امالی، ترجمه حسین استاد ولی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد مقدس، 1364.
14. صابری یزدی، علی‌رضا، الحکم الظاهره، انتشارات جامعه مدرسین، قم، 1405ه‍.ق.
﴿ صفحه 546 ﴾
15. الصحیفه السجادیه الجامعه، مؤسسه الامام المهدی(ع)، قم، 1418ه‍.ق.
16. صدوق، محمدبن‌بابویه، معانی الاخبار، انتشارات جامعه مدرسین، قم، 1361.
17. صدوق، محمدبن‌بابویه، فضائل الاشهر الثلاثه، آستان قدس رضوی، مشهد مقدس، 1408ه‍.ق.
18. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، تهران، 1363.
19. طباطبایی، محمدحسین، المیزان، منشورات جامعه المدرسین، قم، بی‌تا.
20. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان، دارالمعرفه، بیروت، 1408ه‍.ق.
21. العروسی الحویزی، علی‌بن‌جمعه، نور الثقلین، مؤسسه‌ التاریخ العربی، بیروت، 1422ه‍.ق.
22. فیض کاشانی، مولی محسن، المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، مکتبه‌الصدوق، تهران، 1342.
23. قرشی، سیدعلی‌اکبر، قاموس قرآن، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1361.
24. قمی، علی‌بن‌ابراهیم، تفسیر، دارالکتاب للطباعه والنشر، قم، 1387ه‍.ق.
25. کلینی، محمدبن‌یعقوب، کافی، مؤسسه دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1387ه‍.ق.
26.گروه نویسندگان، تفسیر نمونه، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1368.
27. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، المکتبه الاسلامیه، تهران، 1368.
28. مصباح یزدی، محمدتقی، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، 1384.
29. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، تهران، 1385.
30. ملکی تبریزی، میرزا جواد، اسرار الصلوه، انتشارات پیام آزادی، تهران، 1365.
31.‌ نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، قم، 1383ه‍.ق.
32. نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، قم، 1408ه‍.ق.
﴿ صفحه 547 ﴾

نمایه‌ها