سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

توجهات و عنایات خداوند به پیشگامان طریق قرب الاهی

از فرازهای پیشین مناجات المریدین استفاده کردیم که انسان نباید هدف اساسی و اصلی خود را نعمت‌های دنیوی و حتی نعمت‌های عمومی اخروی قرار دهد، بلکه باید
﴿ صفحه 487 ﴾
هدف اساسی او تقرب به خداوند باشد که اگر انسان به این هدف توجه یافت و لذت انس و مناجات با خدا را درک کرد، سایر نعمت‌های اخروی در برابر آن رنگ می‌بازند. رسیدن به این هدف والا نیازمند همت والا و سعی و تلاش فراوان است. همچنین باید در نظر گرفت که از راه‌های مخصوصی می‌توان به آن هدف متعالی رسید و باید کوشید که نزدیک‌ترین راه را یافت. و چنان نیست که از هر راهی که به ذوق و سلیقه انسان خوشایند می‌آید، بتوان به قرب الاهی نایل گشت.
نکته دیگر آنکه پس از شناخت راه تقرب به خدا، در میانه راه نیز انسان باید مکرر از خداوند استمداد بخواهد و لحظه‌ای توجه و نظرش از درگاه خداوند منصرف نگردد، چه اینکه بدون راهنمایی و توفیق الاهی نمی‌توان راه دشوار قرب به خداوند را طی کرد. نکته دیگر آنکه انسان برای پیمودن آن راه باید به پیشگامان و پیش‌آهنگان راه تعالی و تکامل اقتدا کند و آنان را به مثابه بهترین همراهان و رفیقان آن راه برگزیند و ازاین‌روی حضرت برجسته‌ترین صفات آنان را گوشزد کرده‌اند تا با شناخت آنها گزینش آنها برای ما میسور گردد. حضرت پس از ذکر صفات پیشگامان طریق قرب الاهی، عنایات ویژه‌ای را که خداوند در حق آنان روا داشته است بر می‌شمارند و می‌فرمایند:
الَّذینَ صَفَّیْتَ لَهُمُ الْمَشارِبَ، وَبَلَّغْتَهُمُ الرَّغآئِبَ، وَاَنْجَحْتَ لَهُمُ الْمَطالِبَ، وَقَضَیْتَ لَهُمْ مِنْ فَضْلِک الْمَأرِبَ، وَمَلَأْتَ لَهُمْ ضَمآئِرَهُمْ مِنْ حُبِّک، وَرَوَّیْتَهُمْ مِنْ صافى شِرْبِک، فَبِک اِلى لَذیذِ مُناجاتِک وَصَلُوا، وَمِنْک اَقْصى مَقاصِدِهِمْ حَصَّلُوا؛ «آنان که از سرچشمه مصفای توحید بدانان نوشاندی، و به آرزوهایشان رساندی، و خواسته‌هایشان را برآورده ساختی، و به فضل و کرم خود آنان را به اهداف و مقاصد عالی خویش نایل گرداندی، و دل‌هایشان را از محبت خود آکنده ساختی، و آن تشنه‌کامان جرعه وصالت را از زلال عشق و معرفت خود سیراب گردانیدی؛ آن‌گاه به‌پاس
﴿ صفحه 488 ﴾
لطف و عنایت تو به مقام درک لذت مناجاتت رسیدند و به کرم تو به منتهای مقصود خود دست یافتند».
الف) برخورداری از آبشخور کمال و تعالی
انسان به‌طور طبیعی اشتیاق دستیابی به نیازهای خود را دارد. وقتی گرسنه می‌شود، می‌کوشد که هرچه زودتر این نیازش برآورده شود و این به جهت میلی است که به برآورده شدن و ارضای آن نیاز دارد. اما در بین این نیازهای جسمی، شاید هیچ نیازی ضروری‌تر و مهم‌تر از نیاز به سیراب‌گشتن نباشد و ازاین‌روی رنج تشنگی شدید‌تر از رنج گرسنگی است و انسان راحت‌تر می‌تواند گرسنگی را تحمل کند تا تشنگی را، و از این جهت آب را مایه حیات نامیده‌اند. با توجه به اهمیت نعمت آب و اهمیت نیاز انسان بدان، در امور معنوی نیز تعابیری چون عطش، مشرب آبشخور به استخدام در آمده‌اند و از جمله، حضرت سجاد(علیه السلام) در مناجات خود از آبشخورهای مصفا و زلال کمال و تعالی که خداوند در اختیار پیش‌گام طریق قرب الاهی نهاده است خبر می‌دهند. وقتی انسان در مسیری حرکت می‌کند، در میانه راه تشنه می‌شود و در جست‌وجوی آب برمی‌آید. او با مشاهده نهر آب که به گل آلوده است، حرکتش را به سمت سرچشمه و آبشخور آب ادامه می‌دهد تا آبی زلال و عاری از آلودگی به دست آورد و از مشاهده آن آب زلال لذت می‌برد و کامش را سیراب می‌سازد. پیش‌گامان طریق قرب الاهی نیز که در جست‌وجوی آب زلال معرفت الاهی برآمده‌اند، با هدایت الاهی به سرچشمه معارف ناب توحیدی واصل می‌کردند و عطش جانشان را با آن سیراب می‌سازند و از خنکای آن معارف ناب به کام روحشان می‌نشانند.
از جمله الذین صفیت لهم المشارب استفاده می‌شود کسانی باید راهبر، الگو و پیش‌گام انسان در مسیر تعالی و کمال باشند که از آبشخورهای صاف و زلال معارف الاهی
﴿ صفحه 489 ﴾
اندوخته‌های معنوی خویش را برگرفته باشند. به‌واقع، در آن جمله از خداوند این درخواست ضمنی آمده که خدایا، ما را به آبشخورهای زلال و صاف معارف خویش هدایت فرما و دست ما را به دست کسانی بسپار که خود آنان را هدایت کردی و دلشان را از آلودگی‌ها، کدورت‌ها و حیرت‌ها پاک گردانیدی. زلالی و صفای اندوخته‌های عرفانی و معنوی پیش‌گامان طریق قرب الاهی ازآن‌روست که خدا هادی و راهنمای آنهاست و وقتی آنها به خداوند اتکا و اعتماد دارند، به روشنی و وضوح طریق الاهی را می‌شناسند و مشاهده می‌کنند و هیچ ابهام و تردیدی در دلشان باقی نمی‌ماند. ابهام و تردید ناشی از دخالت پندارهای باطل واهمه و وساوس فریبنده شیاطین است. اما وقتی خداوند حقیقت را به‌صورت شفاف و زلال در اختیار انسان نهاد، دیگر زمینه‌ای برای تردید و شک باقی نمی‌ماند.
کسی که هدفش دنیاست، مقاصد و خواسته‌هایش دنیایی است و در پی تهیه سفره رنگین، رسیدن به پست و مقام و خانه‌ای مجلل است. اما کسی که هدفش اخروی و قرب الاهی است، مهم‌ترین مقاصد و خواسته‌های او نیز اخروی و معنوی است. خواسته‌ها و حوایجی که حضرت از آن نام می‌برند، اخروی و متناسب با هدف والایی است که پیش‌گامان مسیر تعالی و کمال دنبال می‌کنند و باعث تسهیل دستیابی به آن هدف و تمرکز بر روی آن می‌گردند، نه مقاصد و خواسته‌های دنیوی که باعث دور گشتن از آن هدف می‌گردند و احیاناً‌ انسان را به خود مشغول می‌دارند تا از رسیدن به هدف متعالی قرب الاهی بازبماند.
ب) برخورداری از محبت خالصانه به خداوند
مطلب دیگری که حضرت به آن اشاره دارند این است که خداوند دل پیش‌گامان مسیر تعالی و قرب به خویش را از محبت به خود آکنده کرده و در دل آنها تنها محبت به خدا و
﴿ صفحه 490 ﴾
محبت اولیای خدا و کسانی که در شعاع محبت الاهی قرار دارند و محبت به آنان جلوه‌هایی از محبت خداوند به شمار می‌آید وجود دارد و جایی برای محبت به غیرخدا در دل آنها نیست. از این سخن حضرت استفاده می‌کنیم که در دل هرکس ظرفیتی از عواطف و محبت وجود دارد و انسان باید بکوشد که این ظرفیت را اشباع سازد و خالی نگذارد. ثانیاً ظرف دل و وجود خود را با محبت خدا و مظاهر و تجلیات الاهی پر سازد و محبت غیرخدا را که مزاحم با محبت خدا و مانع انجام وظایف الاهی است به دل راه ندهد. یعنی برای محبت به غیرخدا اصالت قائل نشود و آن ‌را در عرْض محبت به خدا قرار ندهد، چه رسد که محبت به غیرخدا را بر محبت خدا مقدم بدارد که در این صورت آن محبت کاذب او را از تعالی و بندگی خداوند و انجام وظایف باز می‌دارد. خداوند در راستای اشاره به اموری که نوعاً متعلق محبت انسان قرار می‌گیرند و گاهی محبت به آنها بر محبت به خداوند چیره می‌گردد و پیامد آن تخطی از انجام تکالیف و وظایف الاهی است و در مقام نکوهش کسانی که محبت غیرخدا را بر محبت خدا ترجیح می‌دهند می‌فرماید:
قُلْ إِن کانَ آبَاؤُکمْ وَأَبْنَآؤُکمْ وَإِخْوَانُکمْ وَأَزْوَاجُکمْ وَعَشِیرَتُکمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَه تَخْشَوْنَ کسَادَهَا وَمَسَاکنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَیْکم مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُواْ حَتَّى یَأْتِیَ اللّهُ بِأَمْرِهِ وَاللّهُ لاَ یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ؛(420) «بگو: اگر پدرانتان و پسرانتان و برادرانتان و همسرانتان و خویشاوندانتان و مال‌هایی که به ‌دست آورده‌اید و بازرگانی‌ای که از کسادی آن می‌ترسید و خانه‌هایی که به آنها دل‌خوشید، در نزد شما از خدا و پیامبر او و جهاد در راه او دوست داشتنی‌ترند، سپس منتظر باشید تا خدا فرمانش را [به اجرا در] آورد [کاری که می‌خواهد بکند] و خدا گروه فاسقان را راهنمایی نمی‌کند».
﴿ صفحه 491 ﴾
ج) درک لذت مناجات و نیل به مقاصد عالی
آن پیش‌گامان طریق کمال و قرب الاهی در پی آب حیات و معارف و کمالات ناب توحیدی بودند و خداوند آنان را با معارف زلال خویش و کمالات ‌برین سیراب ساخت و عطش جان آنان را فرونشاند. آن‌گاه حضرت می‌فرمایند: فَبِک اِلى لَذیذِ مُناجاتِک وَصَلُوا، وَمِنْک اَقْصى مَقاصِدِهِمْ حَصَّلُوا؛ «خدایا آنان در پرتو نعمت‌های ناب توحیدی و معنوی که بدانان ارزانی داشتی و به‌پاس لطف و عنایت تو به مقام درک مناجات تو نایل گشتند».
در این سخن نیز بر این اصل توحیدی تاکید شده که هیچ کاری بدون اراده الاهی حاصل نمی‌گردد و بدون کمک و یاری خداوند انسان نمی‌تواند در مسیر تعالی و کمال گام بردارد. بدون عنایت و توفیق الاهی انسان نمی‌تواند به مقام نجوای با حق نایل گردد. پس پیمودن مسیر تعالی و کمال متوقف بر راهنمایی و هدایت الاهی است و نیز در پرتو توفیق خداوندْ انسان لذت مناجات با او را می‌چشد. همچنین با یاری و اعانت خداوند انسان موفق به پیمودن منازل و مقاصد در مسیر تکامل و قرب الاهی می‌گردد و در پرتو توجهات و توفیقات الاهی مراحل سیر الی الله را یکی پس از دیگری طی می‌کند ودر نهایت به عالی‌ترین و نهایی‌ترین مقصد خود نایل می‌گردد. آن گاه سالک به پاس این توفیقات الاهی و عنایت‌هایی که پیوسته خداوند متوجه او می‌گرداند، باید سپاس و شکر خداوند را به ‌جای آورد و به‌پاس این نعمت‌های معنوی پیشانی بندگی بر زمین بساید.
﴿ صفحه 493 ﴾

گفتار سی و سوم: (تصویری از عنایات و توجهات خداوند به بندگان خویش)

مروری بر مطالب پیشین

از بررسی فرازهای پیشین مناجات المریدین به دست آمد که فراتر از هدف‌هایی که عموم مردم در مناجات‌ها و دعاهای خود در پی رسیدن به آنها هستند، هدفی والاتر به نام قرب به خداوند متعال وجود دارد که اولیاء و دوستان خاص خدا در صدد دستیابی به آن هستند. عموم مردم در آرزوی رسیدن به منافع و شادکامی‌هایی در آخرت هستند که نمونه آنها را در دنیا درک کرده‌اند و چشیده‌اند و درخواست رهایی از عذاب‌ها و رنج‌هایی در آخرت را دارند که در دنیا نیز به نوعی از آنها احتراز می‌جویند. آنان برای رسیدن به ثواب و نعمت‌های بهشتی و نجات از عقاب الاهی و عذاب جهنم به انجام تکالیف و وظایف خویش مبادرت می‌ورزند و از اینکه هدفی فراتر از آنها به نام قرب الاهی وجود دارد که از مطلوبیت ذاتی برخوردار می‌باشد غافل هستند. در این راستا، حضرت در مناجات خود به معرفی خداجویانی می‌پردازند که اراده رسیدن به قرب الاهی را دارند و برای رسیدن به این هدف متعالی و از بین راه‌های گوناگونی که برای دستیابی به آن وجود دارد، از خداوند می‌خواهند که راه کوتاه‌تر و کم‌خطرتر را به آنان بنماید، تا زودتر به هدف غایی خویش دست یابند. سومین نکته‌ای که در مناجات
﴿ صفحه 494 ﴾
حضرت بدان پرداخته شده است، نیاز به الگو و پیش‌گام جهت سیر و سلوک و پیمودن مسیر پرخطر و پرفراز و نشیب تعالی و تکامل است. چه اینکه در هر حرکتی به‌خصوص در سیر و حرکت معنوی، وجود الگو نقش اساسی در موفقیت انسان دارد و اگر انسان در سیر و حرکت خود از رفیقی شایسته و آشنای به مسیر نیل به معبود برخوردار باشد، با سرعت و اطمینان بیشتری راه را می‌پیماید. بر این اساس، حضرت به معرفی اوصاف پیش‌گامان مسیر سیر و سلوک و نیل به قرب الاهی پرداختند.