سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار سی و دوم: (پیشگامان مسیر قرب الاهی (2))

رعایت افق فهم مردم در بیانات قرآنی و حدیثی

از فرازهای مناجات المریدین که از نظر گذراندیم، به دست آمد که ورای مطلوب‌ها، لذت‌ها و خواسته‌های دنیوی که برای ما قابل درک هستند و با توجه به اهمیت آنها برای ما، سعی بلیغی برای رسیدن به آنها داریم، نعمت‌های معنوی و اخروی نیز وجود دارند که بسیار برتر و والاتر از نعمت‌های دنیوی هستند و نمی‌توان نعمت‌های دنیوی را با آنها مقایسه کرد. ولی چون انسان‌های معمولی در بند طبیعت و جهان ماده هستند و درک و انس آنها متوجه امور طبیعی و خوشی‌ها و لذت‌های دنیوی ‌است و درکی از نعمت‌های نامحدود اخروی ندارند، خداوند از باب لطف و عنایت به بندگان خود، آنان را به آن نعمت‌ها بشارت داده و به‌گونه‌ای آن نعمت‌های ابدی را ترسیم و توصیف کرده که تا حدی در افق فهم و درک آن بندگان قرار گیرد. البته پرواضح است که انسان‌های استثنایی و برگزیده خداوند که انبیاء و ائمه معصومین(علیهم السلام) و اولیای خاص خدا هستند، به‌درستی نعمت‌ها و مواهب‌ نامحدود اخروی و معنوی را می‌شناسند و در نتیجه دل‌بستگی و انسی به امور مادی و دنیوی ندارند و با عبادت خداوند و امور معنوی و اخروی مأنوس هستند.
﴿ صفحه 484 ﴾
اگر بنا بود خدا و اولیایش تنها به بیان مقامات عالی و مخصوص اولیای خاص خداوند بپردازند، برای اکثریت مردم که نه رسیدن به آن مقامات متعالی برایشان میسر است نه قدرت درک و فهم آن مقامات و مراتب را دارند، انگیزه‌ای برای پیروی انبیاء و پیمودن راه آنان پدید نمی‌آمد. اگر ما فاصله افق فهم و درک یک کودک دوساله را با یک مرد چهل‌ساله در نظر بگیریم، بی‌تردید آن فاصله و تفاوت فهمْ قابل مقایسه با فاصله و تفاوت فهمْ ما با فهم و درک حضرات معصومین(علیهم السلام) نیست. با توجه به این حقیقت، درخواست‌ها و مناجات‌های اختصاصی آن پیشوایان معصوم برای ما قابل درک و فهم نیست. چه اینکه به‌جز موارد نادری که برخی افراد به‌صورت اتفاقی به حضور معصومین در هنگام مناجات وخلوتشان با خداوند بار می‌یافتند و آن دعاها و نجواها را برای ما نقل کرده‌اند، ما اطلاعی از غالب دعاها و نجواهایی که آن حضرات در خلوتشان با خداوند بر زبان می‌آوردند نداریم. اما در دعاها و مناجات‌هایی که جنبه تعلیمی دارند و برای ارائه و الگوگیری همگان بیان شده‌اند، این نکته رعایت شده که مطالب آن‌سان باشند که برای همگان قابل فهم باشد، تا انگیزه تقرب به خداوند و تحصیل تربیت الاهی برای نوع مردم فراهم گردد. این همان نکته‌ای است که خداوند در تمثیلات و توصیفات خویش از بهشت و نعمت‌های آن رعایت کرده و سراسر آیات قرآن به‌گونه‌ای ارائه شده‌اند که هرکس در حد فهم و درک خود می‌تواند از آنها بهره ببرد و در نتیجه، نور هدایت قرآن همه ظرفیت‌ها را می‌پوشاند و هیچ ظرفیتی نیست که با معارف و انوار قرآن پوشش داده نشود و اشباع نگردد.
با توجه به اینکه اکثر دعاها و مناجات‌ها جنبه تعلیمی و تربیتی دارند و در آنها ظرفیت و فهم همه انسان‌ها رعایت شده و نیز با توجه به اینکه در آنها کیفیت سیر روح انسانی به سمت خداوند متعال به نمایش گذاشته شده است، امام راحل، رضوان الله علیه، فرمودند: «مشایخ ما می‌فرمودند: قرآن، قرآن نازل است. آمده است به‌طرف پایین و دعا از پایین به
﴿ صفحه 485 ﴾
بالا می‌رود؛ این قرآن صاعد است».(416) آن نکته لطیف در سخن امام راحل بیانگر آن است که دعاها و مناجات‌ها مشتمل بر معارف بلند و جامعی هستند و بایسته است ما که به اهل‌بیت عصمت و طهارت(علیهم السلام) انتساب داریم، بیش‌ازپیش از آنها استفاده کنیم. چنان نباشد که سالیانی بگذرد و چشممان به بسیاری از دعاهای وارده از حضرات معصومین(علیهم السلام) نیفتد و خود را از فیض آن چشمه جوشان معرفت محروم سازیم. درباره مرحوم شیخ عباس قمی(رضوان الله علیه) مؤلف مفاتیح الجنان نقل شده که آن کتاب، برنامه عملیِ آن مرحوم بوده است و ایشان مقید به خواندن همه دعاهای آن کتاب و استفاده مکرر از آنها بوده‌اند. وقتی ما به آن دعاها نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که دارای مضامینی بلند، عالی و اعجاب‌انگیز هستند و جا دارد که درباره آن مضامین بلند و متعالی کار شود و بررسی شایسته و جامع درباره آنها انجام گیرد تا از این منبع جوشان معرفت که کماکان دست نخورده و بکر مانده است، دستاوردهای غنی و ارزشمندی در اختیار جویندگان معارف ناب توحیدی قرار گیرد.

معرفی نعمت‌های بهشتی در قرآن

خداوند درباره بهشت و نعمت‌های ماندگار آن می‌فرماید: مَّثَلُ الْجَنَّه الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ أُکلُهَا دَآئِمٌ وِظِلُّهَا تِلْک عُقْبَى الَّذِینَ اتَّقَواْ وَّعُقْبَى الْکافِرِینَ النَّارُ؛(417) «وصف آن بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده [این است که] از زیر آن جوی‌ها روان است، میوه‌ها و سایه‌اش همیشگی است. این است سرانجام کسانی که پرهیزکاری کردند، و سرانجام کافران آتش است».
در آیه دیگر می‌فرماید:
ادْخُلُوا الْجَنَّه أَنتُمْ وَأَزْوَاجُکمْ تُحْبَرُونَ * یُطَافُ عَلَیْهِم بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ
﴿ صفحه 486 ﴾
وَأَکوَابٍ وَفِیهَا مَا تَشْتَهِیهِ الْأَنفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَأَنتُمْ فِیهَا خَالِدُونَ * وَتِلْک الْجَنَّه الَّتِی أُورِثْتُمُوهَا بِمَا کنتُمْ تَعْمَلُونَ * لَکمْ فِیهَا فَاکهَه کثِیرَه مِنْهَا تَأْکلُونَ؛(418) «[به آنان گفته شود:] شما و همسرانتان شادمانه داخل بهشت شوید. کاسه‌هایی از نور [پر از طعام] و کوزه‌هایی [از شراب] بر آنان بگردانند، و در آن [بهشت] است هرچه دل‌ها خواهش و آرزو کند و چشم‌ها از دیدن آن لذت برد، و شما در آنجا جاویدانید. و این است بهشتی که به پاداش آنچه می‌کردید به میراث می‌برید. برای شما در آنجا میوه‌های بسیار است که از آنها می‌خورید».
در آیه دیگر درباره نعمت‌های بهشتی و عظیم‌ترین و بزرگ‌ترین نعمت الاهی یعنی، رضوان الاهی می‌فرماید:
وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَمَسَاکنَ طَیِّبَه فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَکبَرُ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ؛(419) «خداوند به مردان و زنان مؤمن بوستان‌هایی وعده داده است که از زیر [درختان] آنها جوی‌ها روان است، در آنها جاویدان‌اند و نیز منزلگاه‌های خوش و پاکیزه در بهشت‌های پاینده دارند و خشنودی خدا از همه برتر و بزرگ‌تر است؛ این است رستگاری و کامیابی بزرگ».