سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

چکیده مطالب

روشن شد که همه مؤمنان خواهان قرب به خدا هستند، اما برخی قرب خدا را به‌دلیل بهره‌مندی از لوازم آن و نعمت‌های الاهی خواهانند و درواقع، قرب به خدا مطلوب عرَضی آنان است و در مقابل، کسانی که به عالی‌ترین مراتب معرفت خدا دست یافته‌اند، قرب به خدا را مطلوب ذاتی خویش می‌دانند و بهره‌مندی از لوازم آن، مطلوب عرَضی آنان است. این مرتبه ‌عالی از تقرب به خدا در دعاها و مناجات معصومین و از جمله در این مناجات درخواست شده و بر این اساس، در این مناجات سخنی از بهشت و جهنم به میان نیامده، بلکه حضرت در آخر مناجات، خداوند را نعمت و بهشت خود معرفی می‌کنند که حاکی از محو شدن در جمال الاهی است. البته برای کسانی که در رده‌های پایین‌تر معرفت قرار دارند، طمع در بهشت و ترس از آتش جهنم بسیار کارساز است و انگیزه و عزم بر بندگی خدا و انجام تکالیف الاهی را در آنان پدید می‌آورد و باید در برخورداری از این سطح از معرفت، خداوند را شاکر باشند و نبود این سطح از معرفت ناشی از ضعف ایمان و نفاق می‌باشد.
همچنین روشن شد که علاوه بر سیر تکوینی همه موجودات و از جمله انسان‌ها به‌سوی خداوند، انسان دارای سیر اختیاری به‌سوی خداوند نیز هست که این سیر باعث کمال و تعالی اوست. البته برخی با زحمت فراوان و تلاش گسترده به فهم معنای سیر الی الله و قرب به خداوند نایل می‌گردند و البته باید خداوند را به‌پاس رسیدن به چنین باوری شاکر باشند. اما کسانی که از فهم معنای قرب به خدا بازمانده‌اند، درصدد توجیه تعابیر
﴿ صفحه 469 ﴾
حاکی از قرب الی الله در قرآن برآمده‌اند و گفته‌اند که در آن تعابیر مضاف و متعلق قرب محذوف است و برگردان قرب الی الله، قرب الی رحمه الله است و یا جمله انّ الی ربّک المنتهی(407) در اصل انّ الی رحمه ربک المنتهی بوده است. این ازآن‌روست که نمی‌توانستند تصور کنند که چیزی غیر از رحمت و نعمت‌های اخروی برای انسان مطلوب باشد. ما باید خدا را شاکر باشیم که شناختی هرچند ناقص از قرب الی الله و مطلوب ذاتی بودن تقرب به خدا پیدا کرده‌ایم، و معتقدیم که باور حقیقی آن مختص پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) و اصحاب و تربیت شدگان خاص مکتب آنان است.
نکته سومی که به تبیین آن پرداختیم این است که برای رسیدن به قرب الاهی راه‌های خاصّی وجود دارد و تنها از طریق پیمودن آن راه‌ها می‌توان به خدا رسید و چنان نیست که هرکس با ذوق و سلیقه خود راهی را برای وصول به خداوند اختراع کند. پس باید درصدد شناخت راه‌های وصول به خدا و به‌خصوص نزدیک‌ترین راه قرب الی الله برآمد که رسیدن به این شناخت و باور آن، توفیق و نعمتی بزرگ به‌حساب می‌آید که خداوند در اختیار مؤمنان و دوستان خود می‌نهد. ممکن است کسانی با مطالعه قرآن و روایات راه‌های قرب به خدا و یا آثار و برکات عبادت خدا و اعمال خیر را بشناسند، اما به این باور نرسند که در این صورت عزمی و همتی برای عمل به مقتضای شناخت خود ندارند. آنچه عزم و همت بر اقدام و عمل به مقتضای شناخت آن حقایق را فراهم می‌آورد، باور آن حقایق است که انسان را به تکاپوی پیمودن مسیر قرب به خدا و عبادت خالصانه معبود و انجام اعمال خیر وامی‌دارد. اگر کسی باور کند که نماز اول وقت چقدر ثواب دارد، در رعایت آن کوتاهی و اهمال نمی‌کند و نمازش را به تأخیر نمی‌اندازد. اما وقتی به این باور نرسید، فرقی بین نماز اول وقت با نماز آخر وقت نمی‌گذارد و در نتیجه از فضیلت و ثواب نماز اول وقت محروم می‌گردد.
﴿ صفحه 471 ﴾

گفتار سی و یکم: (پیش‌گامان مسیر قرب الاهی(1))

مروری بر مطالب پیشین

هدف و مقصد نهایی انسان قرب و وصول الی الله است و انسان برای رسیدن به آن مقصدْ راهی طولانی و پرفراز و نشیب در پیش دارد، چندان که امیر مؤمنان(علیه السلام) با آن همه شب زنده‌داری‌ها، مناجات‌ها، عبادت‌های طاقت‌فرسا با آهی جانکاه می‌فرمود: آهِ مِنْ قِلَّه الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَبُعْدِ السَّفَرِ وَعَظِیمِ الْمَوْرِدِ؛(408) «آه از کمی توشه و درازی راه و دوری سفر و سختی منزل».
امیرمؤمنان(علیه السلام) از آن حسرت می‌خورد که زاد و توشه‌ای کافی برای پیمودن راه طولانی آخرت ندارد و عبادت‌های آن حضرت در شأن مقصد و منزلگاه ابدی نیست این درحالی‌که عبادت‌های طولانی و طاقت‌فرسای آن حضرت به‌گونه‌ای بود که وقتی امام سجاد(علیه السلام) نوشتاری گردآمده از احوالات و عبادت‌های آن حضرت را به دست گرفت و اندکی از آن را خواند، با ناراحتی آن را کنار نهاد و فرمود: مَنْ یَقْوی علی عباده علیّ‌بن‌ابی‌طالب(علیه السلام)؛(409) «چه کسی قدرت بر انجام عبادت امیر مؤمنان(علیه السلام) را دارد؟»
﴿ صفحه 472 ﴾
گرچه از روایات و آموزه‌های دینی استفاده می‌شود که راه آخرت طولانی و پرفراز و نشیب است، اما انسان با سعی و تلاش و خودسازی می‌تواند آن راه را طی کند و به سلامت به‌مقصد برسد و پیامبران الاهی و ائمه اطهار(علیهم السلام) آمده‌اند که مقصد آخرت و قله سعادت و کمال را به ما بنمایانند و ما را در حرکت به سمت آن قله و نقطه فلاح و رستگاری یاری دهند. دراین‌بین، هرکس در حد همت و تلاش خود هر بخشی از این راه را به سلامت طی کند، کاری بس ارزشمند انجام داده و چنان نیست که اگر کسی به قله و نقطه فرازین این مسیر نرسید، به‌طور‌کلی از راه بازمانده و کاری صورت نداده است. بلکه هر قدمی که در این راه برداشته شود، در حد خود مأجور و مبارک است و آثار مثبتی بر آن مترتب می‌گردد. البته انسان باید همت‌ عالی داشته باشد و هدفش معطوف به رسیدن به عالی‌ترین مقامات قرب خدا گردد و به مراتب نازل آن راه اکتفا نکند.