سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار سی‌ام: (در جست‌وجوی قرب الهی)

ضرورت شرح و بررسی ادعیه و مناجات پیشوایان معصوم

ادعیه و مناجات پیشوایان ما در برگیرنده معارف بلند، حکمت‌های بی‌نظیر و نکات عرفانی ناب است که نوعاً مورد غفلت قرار گرفته‌اند و کمتر بدان‌ها پرداخته شده است. عدم توجه به آن دُرهای یگانه و بی‌مثال و عدم غور در دریای بی‌انتهای معارف اهل‌بیت(علیهم السلام) در درجه اول جفای به آن حضرات و سخنان نورانی آنان، و در درجه دوم جفای به خود ماست که خود را از آن سرمایه‌های ماندگار و جاودانه محروم ساخته‌ایم. در خلأ حرمان از عرفان ناب اهل‌بیت(علیهم السلام) است که شیادان فرصت‌طلب، با ترویج عرفان‌های دروغین، جوانان محروم از زمزم ناب معارف راستین توحیدی را فریب داده مایع مسموم فراهم آمده از افکار پوچ و انحرافی خود را در کام ایشان می‌ریزند. ازاین‌روی، ما گرچه قادر به فهم حقیقت آن معارف ناب نیستیم، اما بایسته است که درباره آنها به گفت‌وگو پردازیم و از ارائه برداشت‌های هرچند ناقص خود از آن سخنان نورانی دریغ نورزیم، تا بدین‌وسیله سهمی در انتقال معارف اهل‌بیت(علیهم السلام) به نسل‌های آینده داشته باشیم و بستر را برای استعدادهای بالنده و دل‌های نورانی فراهم آوریم؛ تا آنچه را ما قادر به درک و فهم آن نبودیم، آنان در پرتو استعداد و ظرفیت خود و
﴿ صفحه 460 ﴾
به‌خصوص با توفیق الاهی به درک و فهمش نایل گردند و از این گذر، ثواب و پاداشی نصیب ما نیز گردد. رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:
نَصَرَ اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا وَ بَلَّغَهَا مَنْ لَمْ یَسْمَعْها، فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرِ فَقِیهٍ، وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقُهُ مِنْهُ؛(395) «خدا یاری کند بنده‌ای را که سخن مرا بشنود و به خاطر سپارد و حفظ کند و به کسانی که نشنیده‌اند برساند، چه‌بسا حامل (رساننده) علمی که خود دانا نیست و چه‌بسا حامل علمی که به داناتر از خود رساند (یعنی چه‌بسا شنوندگانی پیدا شوند که معنای سخن را از رساننده و ناقل آن بهتر درک کنند)».
گرچه قدرت استنباط و فقاهت محدثان به پایه قدرت استنباط و فقاهت بزرگانی چون مرحوم شیخ انصاری، رضوان الله علیه، نمی‌رسید، اما حفظ مآثر اهل‌بیت و انتقال آنها به سایر نسل‌ها بستر را برای فقهایی چون آن بزرگوار فراهم آورد تا با ژرف‌نگری در روایات و تفقه در آنها به دستاوردهای عظیم فقهی دست یابند. در راستای چنین رسالت بزرگی است که ما به بررسی مناجات‌های امام سجاد(علیه السلام) نشسته‌ایم.
و اینک در پی آن هستیم که به بررسی مناجات المریدین، یعنی مناجات خداخواهان بپردازیم. باشد که با این تلاش بهره‌ای بیشتر از معارف ناب عرفانی آن امام همام برگیریم و در ارائه آن معارف به دیگران سهمی داشته باشیم. آن حضرت در فراز اول آن مناجات می‌فرمایند:
سُبْحانَک ما اَضْیَقَ الْطُّرُقَ عَلى مَنْ لَمْ تَکنْ دَلیلَهُ، وَما اَوْضَحَ الْحَقَ عِنْدَ مَنْ هَدَیْتَهُ سَبیلَهُ. اِلهى ، فَاسْلُک بِنا سُبُلَ الْوُصُولِ اِلَیْک، وَسَیِّرْنا فى اَقْرَبِ الطُّرُقِ لِلْوُفُودِ عَلَیْک، قَرِّبْ عَلَیْنَا الْبَعیدَ، وَسَهِّلْ عَلَیْنَا الْعَسیرَ الشَّدیدَ؛ «منزهی‌ ای پروردگار، چقدر تنگ و دشوار است راه‌ها برای کسی که تو راهنمایش
﴿ صفحه 461 ﴾
نباشی و چه روشن و هویداست حق برای کسی که تو راه را به او بنمایانی. خدایا، ما را در راه‌های نیل و وصول به خویش بدار، و در نزدیک‌ترین راه‌ها برای ورود به پیشگاهت رهسپار گردان. دور را برای ما نزدیک گردان و سخت و دشوار را برای ما آسان ساز».

در جست‌وجوی نزدیک‌ترین راه برای وصول به معبود

از جملات آغازین مناجات استفاده می‌شود که مناجات کننده در پی وصول به خداوند و تقرب به اوست و درصدد یافتن راهی است که او را به خداوند برساند و برای رسیدن به این مقصود، به دعا و درخواست از خداوند توسل می‌جوید و می‌گوید خدایا، کسی که تو راه را به او ننمایانی در مسیری تنگ، ناهموار و پرفراز و نشیب قرار گرفته و راه به جایی نمی‌برد و از مقصود باز می‌ماند. اما کسی که تو از بین راه‌های گوناگون نزدیک‌ترین و کم‌خطرترین راه را به او بنمایانی، در پرتو هدایت و راهنمایی تو راه روشن را می‌یابد و به مقصد می‌رسد و به‌وضوح حق را از باطل باز می‌شناسد و فراز و نشیب مسیر هدایت باعث نمی‌گردد که او دچار ابهام، شک و تردید گردد. البته در هر راه و مسیری سختی‌هایی وجود دارد و به‌خصوص اگر آن راه به هدفی عالی و نفیس بینجامد، سختی‌ها و دشواری‌هایش بیشتر است و رهسپار آن راه باید آن سختی‌ها را تحمل کند و با آگاهی و بینش لازم تلاش خود را مصروف رسیدن به هدف کند. انسان جاهل و فاقد آگاهی و معرفت نمی‌تواند مسیر تعالی و کمال را بپیماید و به اعوجاج و انحراف از مسیر دچار می‌گردد و جهل، شبهه و تردید باعث می‌شود که به پیروی نابجا از رهزنان طریق سعادت پردازد و به دنبال هر صدا و فراخوانی حرکت کند و در نهایت از سعادت و کمال بازماند: مَنْ لَمْ یَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَالَهُ مِنْ نُورٍ؛(396) «و هرکه را خدای نوری نداده او را هیچ نوری نیست». بدتر از آن، کسی
﴿ صفحه 462 ﴾
است که دچار جهل مرکب است و راه شقاوت را برگزیده و می‌پندارد که در مسیر سعادت قدم برمی‌دارد. خداوند درباره چنین کسانی می‌فرماید: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکمْ بِالأخْسَرِینَ أَعْمَالا * الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاه الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعًا؛(397) «بگو آیا شما را به زیانکارترین [مردم] در کردار آگاه کنیم؟ آنهایند که کوشش آنان در زندگی این جهان گم و تباه شده و خود می‌پندارند که کار نیکو می‌کنند».
پرواضح است که حیرت‌ها، گمراهی‌ها و کج‌روی‌ها، عقوبت و کیفر اعمال ناپسندی است که انسان آگاهانه انجام می‌دهد و خداوند به کسی ظلم نمی‌کند و این انسان است که به خود ظلم می‌کند و با رفتار ناپسند خود زمینه خذلان و حرمان از سعادت خویش را فراهم می‌آورد.
از فراز اول مناجات که بدان پرداختیم استفاده می‌شود که هدف نهایی انسانْ وصولْ به خداوند متعال است و انسان باید خواهان وصول به معبود باشد و مناجات مریدین ناظر به کسانی است که خداجو هستند و اراده وصول به معبود را دارند. مطلب دوم اینکه راه‌های گوناگونی برای وصول به خداوند وجود دارد و انسان باید از خداوند بخواهد که نزدیک‌ترین و کم‌خطرترین راه را به او بنمایاند.