سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

شرح: مناجات الشاکرین

﴿ صفحه 364 ﴾
﴿ صفحه 365 ﴾

گفتار بیست و چهارم: (خاستگاه و بایسته‌های شکرگزاری از معبود (1))

خاستگاه ارزشی شکرگزاری

ششمین مناجات امام سجاد(علیه السلام) که در شمار پانزده مناجات خود ایراد فرموده‌اند، مناجات شاکرین است و ما مبتنی بر روش معهود خود که در آغاز بحث واژه و عنوان کلیدی مناجات‌ها را مورد بحث و بررسی قرار می‌دادیم، در آغاز بحث از این مناجات نیز درباره مفهوم «شکر» سخن می‌گوییم. واژه «شکر» و مشتقات آن در همه زبان‌ها فراوان به کار می‌رود و جایگاه شاخصی را به خود اختصاص داده است. امروزه در ادبیات و مراودات عرفی تشکر و سپاسگزاری از دیگران نشانه ادب تلقی می‌گردد و گذشته از بار ادبی و مثبتی که این واژگان در روابط و قراردادهای اجتماعی جوامع دارند، دارای ارزش اخلاقی عامی که همه جوامع انسانی به آن پایبند هستند نیز می‌باشند. نظیر راست‌گویی، وفای به عهد و پیمان و امانت‌داری که همه جوامع بشری حتی جوامع بی‌دین و لامذهب به آنها معتقد هستند و آنها را ارزش تلقی می‌کنند. بحث دراین‌باره که منشأ اعتبار این ارزش‌ها و سایر ارزش‌های اخلاقی چیست، به فلسفه اخلاق مربوط می‌گردد و از جمله در فلسفه اخلاق مطرح شده که برخی از مکاتب اخلاقی بر آن هستند که منشأ احکام اخلاقی و معیار صدق و کذب و موجّه‌سازی گزاره‌ها و احکام
﴿ صفحه 366 ﴾
اخلاقی، قرارداد و توافق همگان است و در نتیجه، یک باور و حکم اخلاقی تنها در صورتی موجّه و معقول است که مردمان خاص در شرایط و اوضاع و احوال خاص بر آن یا بر قاعده یا نظامی که مشتمل بر آن است توافق داشته باشند.(321) از این نظر ارزش‌های اخلاقی اعتباری و نسبی به‌حساب می‌آیند.
اما در نظریه اخلاقی اسلام، موضوع قضیه اخلاقی عبارت است از آن دسته از عناوین انتزاعی که بر افعال اختیاری انسان صدق می‌کند و مثل عدالت یک ماهیت خارجی،‌ عینی و ماهوی نیست؛ بلکه عنوانی است که مثلاً از موضع‌گیری صحیح، به‌جا انجام دادن کار و رعایت حقوق دیگران انتزاع می‌شود... . احکام اخلاقی حقیقتاً از سنخ جملات خبری است و خبر از یک واقعیت نفس‌الامری می‌دهند.(322) ارزش اخلاقی فعل اختیاری انسان تابع تأثیری است که این فعل در رسیدن انسان به کمال حقیقی وی دارد. هر کاری به‌اندازه‌ای که در آن کمال مؤثر باشد ارزنده خواهد بود و اگر تأثیر منفی دارد، ارزش منفی خواهد داشت و اگر تأثیر مثبت داشته باشد، ارزش مثبت خواهد داشت و اگر نفیاً و اثباتاً تأثیری در آن نداشته باشد، ارزش صفر یا ارزش خنثی خواهد داشت.(323)
در منطق، ارزش‌های اخلاقی؛ نظیر عدالت‌ورزی، راست‌گویی و وفای به عهد و پیمان در شمار مشهورات و یا مسلّمات و به‌تعبیر‌دیگر آرای محموده جای می‌گیرند که توافق و تسالم همگان بر اعتبار آنهاست و از جمله امور غیربدیهی به‌حساب می‌آیند که در جدل مورد استفاده قرار می‌گیرند. البته با توجه به اینکه همه جوامع بشری در زمان‌های گوناگون به این قبیل ارزش‌های اخلاقی گرایش و دل‌بستگی داشته و دارند، به یک معنا می‌توان آنها را در شمار امور و ادراکات فطری جای داد که از فطرت و
﴿ صفحه 367 ﴾
سرشت انسانی ناشی می‌گردند و عبارتند از ادراکات و گرایش‌هایی که همزاد انسان و ویژه نوع انسان و غیراکتسابی می‌باشند. در مقابل فطریاتی که در منطق مطرح است که به نوعی کسبی می‌باشند و عبارتند از قضایای روشنی که ثبوت محمول برای موضوع در آنها نیازمند به دلیل است و لیکن دلیل آنها در کنار قضیه و همراه با آن در ذهن موجود است. این قضایای بدیهی و فطری ازآن‌روی که فهم مواد و تصور اجزای آن نیازمند کسب می‌باشند، کسبی به‌حساب می‌آیند.
ما به تجربه دریافته‌ایم که وقتی کسی به ما خدمت و کمک می‌کند، ما خود را مدیون و بدهکار او می‌دانیم و اگر نتوانیم خدمت او را جبران کنیم، حداقل به‌عنوان وظیفه از او تشکر می‌کنیم و عدم تشکر از خدمت دیگران را بی‌ادبی و ناسپاسی به‌حساب می‌آوریم. در سفری که حدود ده سال قبل بنده به آمریکای لاتین داشتم، در یکی از دانشگاه‌های آن سامان و در جمع دختران و پسران و اساتید دانشگاهی به سخنرانی پرداختم و پس از پایان سخنرانی جمعیت انبوهی اطراف من جمع شدند و به طرح سؤالات خود پرداختند. درآن‌بین، خانمی با زحمت و اصرار فراوان جمعیت را می‌شکافت تا به ما نزدیک شود، به‌گونه‌ای که دوستان ما نگران شدند که نکند قصد سویی داشته باشد. اما آن خانم پس از آنکه با زحمت فراوان خودش را به نزدیک ما رساند، گفت: خیلی متشکرم و بلافاصله از آنجا دور شد. او به‌عنوان ادای دین خود را موظف می‌دانست که نزد ما بیاید و از ما تشکر کند و تا تشکر نمی‌کرد وجدانش راضی نمی‌گشت.
سپاسگزاری و شکرگزاری فراتر از ارزش‌های انسانی به شمار می‌آید و حتی حیواناتی که نسبت به سایر حیوانات از هوش بیشتری برخوردارند، در برابر خدمت و غذایی که در اختیارشان قرار می‌گیرد با حرکات و رفتار خود اظهار تشکر می‌کنند. در گربه‌ها، اسب‌ها و به‌خصوص در سگ‌ها کاملاً‌ مشهود است که در برابر اظهار محبت و رسیدگی دیگران اظهار تشکر می‌کنند و سگ به‌عنوان تشکر دم می‌جنباند و پوزه خود را به خاک می‌ساید.
﴿ صفحه 368 ﴾