سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

ضرورت استفاده از عمر برای سرای جاودانه آخرت

هیچ اندیشیده‌ایم که عمر ما در دنیا در برابر زندگی ابدی اخروی ما بسیار ناچیز است و ما اگر صدسال عمر کنیم و حتی اگر هزار سال در دنیا به سر بریم، این عمر در برابر عمر ابدی ما در آخرت، از یک چشم برهم زدن در عمر صد ساله نیز کمتر است. عمر ما در دنیا هرچند طولانی گردد باز محدود است و در برابر عمر نامحدود اخروی چیزی به ‌شمار نمی‌آید. با این وصف، آیا سزاوار است که انسان در دنیا همه همت و تلاش خود را صرف استفاده از دنیا و لذت‌های آن کند و به امور اخروی خود نپردازد؟
ما باید باور کنیم که آخرت منزلگاه ابدی ماست و برای آن اصالت قائل شویم و دنیا را تابعی برای آخرت و مقدمه وصول به آن بدانیم و استفاده ما از دنیا برای تداوم حیات و در حدی باشد که توان و قدرت لازم برای عمل به وظایف و پیمودن مسیر
﴿ صفحه 315 ﴾
آخرت را پیدا کنیم و توشه اصلی خود را برای زندگی ابدی خود ذخیره سازیم. نباید به مرحله کوتاه دنیا دل سپریم و همه توان خود را صرف آخرت کنیم و به بهره‌برداری‌های دنیوی خویش نیز رنگ الاهی ببخشیم و در اندیشه‌ روزی باشیم که حتی عزیزترین کسانمان از ما می‌گریزند و ما را فراموش می‌کنند و تنها اعمال صالحی که در دنیا انجام داده‌ایم به کار ما می‌آیند و باعث نجات ما از قهر الاهی می‌گردند: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ * وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ؛(287) «روزی که آدمی از برادرش، و از مادرش و پدرش، و از همسرش و پسرانش می‌گریزد».
عظمت روز قیامت و هول و هراس آن تا حدی است که برادری که در دنیا حاضر بود جانش را فدای او کند و فرزندانی که به آنان عشق می‌ورزید و آسایش و راحتی خود را خرج آنها کرده برای تربیت و ترقّی آنان زحمت فراوانی متحمل می‌شد، و حتی پدر و مادری که بیش از هرکسی به انسان توجه و محبت دارند، انسان را فراموش می‌‌کنند و هرکس سر در گریبان خود دارد و در اندیشه حساب الاهی و فرجامی است که خداوند برای او رقم خواهد زد.
اگر نیک بیندیشیم که ما در سفری طولانی گام می‌نهیم و مقصد ما سرایی ابدی است که هم نعمت‌ها و هم عذاب‌های آن ابدی است و مقاماتی در آن سرا برای بهشتیان و صالحان معیّن گردیده که درک مراتب و فواصل آنها از ما ساخته نیست. حتی ما نمی‌توانیم تفاوت بین مقام سلمان و مقام ابوذر را درک کنیم،‌ چه رسد که فاصله بین مقام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) با مقام اصحاب و یارانشان را فهم و درک کنیم.
عظمت و فراخنای مقامات بهشتی تا به حدی است که ما اگر چندین برابر عمر می‌‌کردیم و حتی اگر خداوند عمر حضرت نوح(علیهم السلام) را به ما می‌داد و ما سراسر آن را صرف آخرت می‌کردیم، همه زحمات و تلاش‌ ما در افق نازل‌ترین درجات و مقامات
﴿ صفحه 316 ﴾
بهشتی قرار نمی‌گرفت، چون اساساً زندگی دنیا با زندگی آخرت قابل مقایسه نیست. آن‌گاه تصور کنیم کسانی که چشم به عالی‌ترین مقامات بهشت دارند و درصدد آن هستند که با اعمال و رفتار خود در دنیا، شایستگی دستیابی به آن مقام را پیدا کنند چه حالی باید داشته باشند و تا چه حد باید افکارشان متمرکز و خالص برای خدا گردد؟ ما با این افکار مغشوش و پریشان که حتی در حال مناجات و دعا هم نمی‌توانیم فکرمان را از غیر‌خدا منصرف و تنها متوجه خدا گردانیم شایستگی برخورداری از نازل‌ترین مقامات بهشتی را نداریم، چه ‌رسد به عالی‌ترین و والاترین مقامات بهشتی که ویژه اولیای خاص خدا، نظیر امیر مؤمنان‌(علیه السلام) است که همه افکار، حرکات و رفتارشان برای خداست و توجهاتشان در عالی‌ترین سطح متمرکز و خالص برای خداست و با وجود معرفت متعالی آنان به مقام پروردگار، ممکن نیست هیچ ‌چیز خللی در توجه آنان به خدا ایجاد کند.

شکوه عبودیت و بندگی امیر مؤمنان(علیه السلام) به درگاه حق

پس از صلح امام حسن(علیه السلام) با معاویه که حکومت یک‌پارچه در اختیار معاویه و بنی‌امیه قرار گرفت، شیعیان مجبور بودند برای امور قضایی و مشکلاتی که دستگاه حکومت و کارگزاران معاویه برای آنان فراهم می‌آوردند به دربار معاویه مراجعه کنند. معاویه نیز از فرصت استفاده می‌کرد و در مجالس رسمی و در حضور اشراف و بزرگان به تحقیر شیعیان می‌پرداخت و به پیروان علی(علیه السلام) می‌گفت که پس از سال‌ها جنگیدن در رکاب علی(علیه السلام) چه به دست آوردید؟ اکنون بنگرید که حکومت و قدرت در دست ماست و شما ناچارید به ما مراجعه کنید و از ما بخواهید که به مشکلاتتان رسیدگی کنیم. در این مجالس گاهی معاویه از پیروان علی
(علیه السلام) می‌خواست که درباره حضرت سخن گویند تا بدین‌وسیله داغ آنها را تازه کند و به نوعی آنان را تحقیر نماید. از جمله روزی ضراربن ‌ضمره لیثی برای شکایت از کارگزاران معاویه نزد او رفت. معاویه از او
﴿ صفحه 317 ﴾
خواست که علی(علیه السلام) را برای او توصیف کند. ضرار گفت: آن حضرت دارای شکوه و جلال بسیار و بس نیرومند بود. سخن حق می‌گفت و بر اساس عدالت حکومت می‌کرد. علم از دل او می‌جوشید و حکمت از زبانش سرازیر می‌گشت. از دنیا و جلوه‌های آن وحشت داشت و با شب و تنهایی مأنوس بود. به خدا قسم او بسیار پند می‌گرفت و فراوان می‌اندیشید. دستانش را بر هم می‌نهاد و با خود سخن می‌گفت و به مناجات با پروردگار خود می‌پرداخت. از لباس، زبر و خشن و از طعام، نان خشک و بدون خورشت را برمی‌گزید. به خدا قسم او در بین جمع چون یکی از ما بود و چون از او سؤال می‌کردیم با آغوش باز نزد ما می‌آمد، اما هنگامی که نزد او بودیم از شدت هیبت او نمی‌توانستیم با او سخن گوییم و به جهت شکوه و عظمتش چشم بدو نمی‌دوختیم. وقتی تبسم می‌کرد، دندان‌هایش چون ردیف منظم لؤلؤ ظاهر می‌گشت. اهل دیانت را نزد خود بار می‌داد و عزیز می‌داشت و به مساکین و فقرا محبت می‌ورزید و توانمند بدو طمع نداشت و ناتوان از عدالت او مأیوس نمی‌گشت. به خدا قسم، من خود شاهد بودم و با چشم‌هایم او را در موقعیت‌هایی دیدم که پرده سیاه شب همه‌ جا گسترده بود و او در محراب عبادت ایستاده بود، درحالی‌که محاسن خویش به ‌دست گرفته مانند مارگزیده به خود می‌پیچید و اندوهگینانه می‌گریست و می‌گفت:
یَا دُنْیَا! یَا دُنْیَا! إِلَیْک عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِینُک هَیْهَاتَ! هَیْهَاتَ! غُرِّی غَیْرِی، لَا حَاجَه لِی فِیک، قَدْ طَلَّقْتُک ثَلَاثاً لَا رَجْعَه فِیهَا فَعَیْشُک قَصِیرٌ وَ خَطَرُک یَسِیرٌ وَ أَمَلُک حَقِیرٌ. آهِ مِنْ قِلَّه الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ؛ «ای دنیا،‌ ای دنیا، آیا می‌‌خواهی مرا به خود مشغول داری، یا شیفته من شده‌ای؟ هرگز مباد آن روز، من به تو نیازی ندارم و تو را سه طلاقه کردم تا بازگشتی نباشد. زندگانی‌ات کوتاه است و آرزویت ناچیز. آه، آه از کمی توشه و دوری سفر و وحشت راه و سختی منزل».
﴿ صفحه 318 ﴾
در این هنگام اشک معاویه جاری و بر ریشش سرازیر شد و با آستین اشک چشم خود را پاک کرد، و اهل مجلس همگی به شدت گریستند. سپس معاویه گفت: به خدا قسم، علی(علیه السلام) چنان بود که توصیف کردی. ای ضرار، چگونه بر فقدان او صبر می‌‌کنی؟ ضرار گفت: بسان کسی صبر می‌‌کنم که فرزندش را بر روی سینه‌اش سر بریده‌اند و او نمی‌تواند ناله از دل خارج کند و حرارت قلب خویش را تسکین بخشد. سپس با چشم گریان از مجلس معاویه خارج شد.(288)
آری! امیر مؤمنان(علیه السلام) که رشادت‌ها و جان‌فشانی‌های او باعث حفظ و پایداریِ اسلام گردید. کسی که از نوجوانی و سیزده‌سالگی به اسلام گروید و تا پایان عمر در راه اسلام و توحید ثابت‌قدم ماند. کسی که ضربت شمشیر او که بر فرق عمروبن‌عبدود فرود آمد از عبادت جن و انس برتر بود. کسی که پیوسته به عبادت خدا مشغول بود و حتی هنگامی که کار می‌کرد و به کشاورزی و کار در مزرعه می‌پرداخت ذکر خدا بر لب داشت و هر شبانه‌روز هزار رکعت نماز به جای می‌آورد. کسی که در خدمت به مردم و دستگیری از فقرا و نیازمندان سرآمد مردمان بود و باغستان‌ها و نخلستان‌های فراوانی احداث کرد و با دست خود حدود سی و شش چاه حفر کرد و همه را وقف مردم کرد و بالأخره کسی که عمرش در راه خدا صرف گردید و لحظه‌ای از یاد خدا غافل نگشت، توشه خود را اندک می‌شمارد و چنین می‌نماید که چیزی برای عرضه به پیشگاه خدا در اختیار ندارد. امام سجاد(علیه السلام) نیز که خلف صالح آن امام عزیز است، توشه خود را اندک می‌شمارد و با توکل به خدا چشم به لطف و عنایت بی‌کران معبود دوخته است و امید به لطف بی‌کران خداوند را امان از عذاب و قهر الاهی می‌شمرد.
﴿ صفحه 319 ﴾

گفتار بیست و یکم: (محفل انس با معبود و جوار قرب او)