سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

مراحل حیات انسان

انسان در طی زندگی دنیوی و اخروی خویش مراحلی را پشت سر می‌گذارد. مرحله
﴿ صفحه 312 ﴾
اول مربوط به قبل از تولد است که جنین در شکم مادر رشد می‌کند و پس از آنکه روح در او دمیده شد و قوا و اندام آن کامل گردید، به دنیا می‌آید و مرحله دوم زندگی او یعنی دوران طفولیت آغاز می‌گردد. گذشته از دوران جنینی که هیچ رفتار اختیاری از جنین سر نمی‌زند، در دوران کودکی و قبل از رسیدن به سن تکلیف چون هنوز قدرت تمییز و تشخیص در انسان به ‌وجود نیامده و رفتار او کاملاً آگاهانه و مسئولانه نیست، تکلیفی متوجه او نمی‌گردد و به‌همین‌جهتْ در روز قیامت رفتار و کارهایی که در دوران کودکی انجام پذیرفته مورد محاسبه قرار نمی‌گیرد و عقاب و کیفری بر آنها مترتب نمی‌شود.
مرحله سوم از هنگام بلوغ و رسیدن به سن تکلیف تا پایان عمر را شامل می‌گردد. در این مرحله از عمر، انسان در برابر رفتار خود مسئول است و تکالیف و وظایفی از سوی خداوند متوجه او گردیده است و در برابر اطاعت از خدا و عمل به تکالیف الاهی پاداش و ثواب به او داده می‌شود و اگر با تکالیف الاهی مخالفت کرد، کیفر و عذاب می‌بیند. مرحله چهارم عالم برزخ، یعنی از هنگام مرگ تا قیامت را شامل می‌شود. در این مرحله انسان از آثار و نتایج رفتاری که در دنیا داشته است بهره‌مند می‌گردد و کار و رفتار جدیدی از انسان سر نمی‌زند، چون با مرگ پرونده اعمال و رفتار انسان بسته می‌شود. البته بر اساس برخی از روایات، برخی از رفتار با ارزش انسان پس از مرگ نیز کماکان تداوم می‌یابد و پیوسته از ناحیه آنها ثواب و پاداش جدیدی در پرونده اعمال انسان ثبت می‌گردد. در روایتی رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمود:
إِذَا مَاتَ ابْنُ آدَمَ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلَّا عَنْ ثَلَاثٍ: وَلَدٌ صَالِحٌٍ یَدْعُو لَهُ، وَعِلْمٌ یُنْتَفَعُ بِهِ، وَصَدَقَه جَارِیَه؛(283) «وقتی فرزند آدم مُرد عملش منقطع می‌گردد و به پایان می‌رسد، مگر از سه ناحیه: فرزند صالحی که تربیت کرده و به او
﴿ صفحه 313 ﴾
دعا می‌کند و آثار علمی که از خود باقی نهاده و دیگران از آن بهره‌مند می‌گردند و صدقه و کار خیر ماندگاری که انجام داده است».
مرحله پنجم حیات انسان در آخرت رقم می‌خورد که پس از عالم برزخ و ظهور قیامت کبری آغاز می‌گردد و آن حیات اخروی ابدی است و پایانی ندارد. در آن عالم نتایج اعمال انسان در دنیا ظاهر می‌گردد و انسان هر توشه‌ای که در دنیا فراهم ساخته در سرای آخرت از آن استفاده می‌‌کند و امکان انجام عمل جدید و تدارک رفتار زشت وجود ندارد: وَإِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَلَا حِسَابَ، وَغَداً حِسَابٌ وَلَا عَمَلَ؛(284) «همانا امروز روز کار است و روز حساب نیست و فردا روز حساب است و کس را مجال کار نیست».
کسی که از فرصت عمر استفاده صحیح نبرد و توشه کافی برای سرای آخرت نیندوخت و از خدا غافل گشت و خود را اسیر شیطان و هوای نفس گرداند و غرق در لذت‌جویی و کام‌جویی از دنیا گردید و از اطاعت خدا و انجام اعمال صالح که به کار آخرت او می‌آید خودداری کرد، پس از مرگ که پرده از برابر چشمانش کنار می‌رود و حقایق در برابرش آشکار می‌گردند، درمی‌یابد که عمر خویش را تباه ساخته و حاصلی جز وزر و وبال و عذاب برای خویش نیندوخته است، و آرزو می‌کند که دوباره به دنیا برگردد و به تدارک اعمال زشت خود و انجام اعمال صالح بپردازد. اما این آرزو بیهوده است و راه برگشتی برای او وجود ندارد و او باید برای همیشه جهنم را منزلگاه خویش سازد و کیفر اعمال زشت خود را تحمل کند:
حَتَّى إِذَا جَاء أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ* لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکتُ کلَّا إِنَّهَا کلِمَه هُوَ قَائِلُهَا وَمِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ؛(285) «تا آن‌گاه که مرگ یکی از آنها فرا رسد، گوید: پروردگارا، مرا بازگردانید، تا
﴿ صفحه 314 ﴾
شاید به تدارک گذشته عملی صالح به‌جای آرم، به او خطاب شود که هرگز نخواهد شد و این کلمه [مرا بازگردان] را از حسرت می‌گوید، و فرارویشان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند».
حتی در قیامت کسانی از شفاعت بهره‌مند می‌گردند که در دنیا با ایمان به خدا و پذیرش ولایت اهل‌بیت(علیهم السلام) و انجام کارهای شایسته خود را لایق برخورداری از شفاعت ساخته باشند. پس شفاعت نیز نتیجه ایمان و کارهای خیر انسان در دنیاست و زمینه آن در آخرت فراهم نمی‌گردد و هرکس باید در دنیا لیاقت و ظرفیت برخورداری از آن را فراهم آورده باشد. بنابراین، کافران نه مورد شفاعت قرار می‌گیرند و نه شفاعت کسی سودی به حالشان می‌بخشد: فَمَا تَنفَعُهُمْ شَفَاعَه الشَّافِعِینَ؛(286) «و شفاعت شفاعتگران آنها را سود نبخشد».

ضرورت استفاده از عمر برای سرای جاودانه آخرت

هیچ اندیشیده‌ایم که عمر ما در دنیا در برابر زندگی ابدی اخروی ما بسیار ناچیز است و ما اگر صدسال عمر کنیم و حتی اگر هزار سال در دنیا به سر بریم، این عمر در برابر عمر ابدی ما در آخرت، از یک چشم برهم زدن در عمر صد ساله نیز کمتر است. عمر ما در دنیا هرچند طولانی گردد باز محدود است و در برابر عمر نامحدود اخروی چیزی به ‌شمار نمی‌آید. با این وصف، آیا سزاوار است که انسان در دنیا همه همت و تلاش خود را صرف استفاده از دنیا و لذت‌های آن کند و به امور اخروی خود نپردازد؟
ما باید باور کنیم که آخرت منزلگاه ابدی ماست و برای آن اصالت قائل شویم و دنیا را تابعی برای آخرت و مقدمه وصول به آن بدانیم و استفاده ما از دنیا برای تداوم حیات و در حدی باشد که توان و قدرت لازم برای عمل به وظایف و پیمودن مسیر
﴿ صفحه 315 ﴾
آخرت را پیدا کنیم و توشه اصلی خود را برای زندگی ابدی خود ذخیره سازیم. نباید به مرحله کوتاه دنیا دل سپریم و همه توان خود را صرف آخرت کنیم و به بهره‌برداری‌های دنیوی خویش نیز رنگ الاهی ببخشیم و در اندیشه‌ روزی باشیم که حتی عزیزترین کسانمان از ما می‌گریزند و ما را فراموش می‌کنند و تنها اعمال صالحی که در دنیا انجام داده‌ایم به کار ما می‌آیند و باعث نجات ما از قهر الاهی می‌گردند: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ * وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ * وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ؛(287) «روزی که آدمی از برادرش، و از مادرش و پدرش، و از همسرش و پسرانش می‌گریزد».
عظمت روز قیامت و هول و هراس آن تا حدی است که برادری که در دنیا حاضر بود جانش را فدای او کند و فرزندانی که به آنان عشق می‌ورزید و آسایش و راحتی خود را خرج آنها کرده برای تربیت و ترقّی آنان زحمت فراوانی متحمل می‌شد، و حتی پدر و مادری که بیش از هرکسی به انسان توجه و محبت دارند، انسان را فراموش می‌‌کنند و هرکس سر در گریبان خود دارد و در اندیشه حساب الاهی و فرجامی است که خداوند برای او رقم خواهد زد.
اگر نیک بیندیشیم که ما در سفری طولانی گام می‌نهیم و مقصد ما سرایی ابدی است که هم نعمت‌ها و هم عذاب‌های آن ابدی است و مقاماتی در آن سرا برای بهشتیان و صالحان معیّن گردیده که درک مراتب و فواصل آنها از ما ساخته نیست. حتی ما نمی‌توانیم تفاوت بین مقام سلمان و مقام ابوذر را درک کنیم،‌ چه رسد که فاصله بین مقام رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) با مقام اصحاب و یارانشان را فهم و درک کنیم.
عظمت و فراخنای مقامات بهشتی تا به حدی است که ما اگر چندین برابر عمر می‌‌کردیم و حتی اگر خداوند عمر حضرت نوح(علیهم السلام) را به ما می‌داد و ما سراسر آن را صرف آخرت می‌کردیم، همه زحمات و تلاش‌ ما در افق نازل‌ترین درجات و مقامات
﴿ صفحه 316 ﴾
بهشتی قرار نمی‌گرفت، چون اساساً زندگی دنیا با زندگی آخرت قابل مقایسه نیست. آن‌گاه تصور کنیم کسانی که چشم به عالی‌ترین مقامات بهشت دارند و درصدد آن هستند که با اعمال و رفتار خود در دنیا، شایستگی دستیابی به آن مقام را پیدا کنند چه حالی باید داشته باشند و تا چه حد باید افکارشان متمرکز و خالص برای خدا گردد؟ ما با این افکار مغشوش و پریشان که حتی در حال مناجات و دعا هم نمی‌توانیم فکرمان را از غیر‌خدا منصرف و تنها متوجه خدا گردانیم شایستگی برخورداری از نازل‌ترین مقامات بهشتی را نداریم، چه ‌رسد به عالی‌ترین و والاترین مقامات بهشتی که ویژه اولیای خاص خدا، نظیر امیر مؤمنان‌(علیه السلام) است که همه افکار، حرکات و رفتارشان برای خداست و توجهاتشان در عالی‌ترین سطح متمرکز و خالص برای خداست و با وجود معرفت متعالی آنان به مقام پروردگار، ممکن نیست هیچ ‌چیز خللی در توجه آنان به خدا ایجاد کند.

شکوه عبودیت و بندگی امیر مؤمنان(علیه السلام) به درگاه حق

پس از صلح امام حسن(علیه السلام) با معاویه که حکومت یک‌پارچه در اختیار معاویه و بنی‌امیه قرار گرفت، شیعیان مجبور بودند برای امور قضایی و مشکلاتی که دستگاه حکومت و کارگزاران معاویه برای آنان فراهم می‌آوردند به دربار معاویه مراجعه کنند. معاویه نیز از فرصت استفاده می‌کرد و در مجالس رسمی و در حضور اشراف و بزرگان به تحقیر شیعیان می‌پرداخت و به پیروان علی(علیه السلام) می‌گفت که پس از سال‌ها جنگیدن در رکاب علی(علیه السلام) چه به دست آوردید؟ اکنون بنگرید که حکومت و قدرت در دست ماست و شما ناچارید به ما مراجعه کنید و از ما بخواهید که به مشکلاتتان رسیدگی کنیم. در این مجالس گاهی معاویه از پیروان علی
(علیه السلام) می‌خواست که درباره حضرت سخن گویند تا بدین‌وسیله داغ آنها را تازه کند و به نوعی آنان را تحقیر نماید. از جمله روزی ضراربن ‌ضمره لیثی برای شکایت از کارگزاران معاویه نزد او رفت. معاویه از او
﴿ صفحه 317 ﴾
خواست که علی(علیه السلام) را برای او توصیف کند. ضرار گفت: آن حضرت دارای شکوه و جلال بسیار و بس نیرومند بود. سخن حق می‌گفت و بر اساس عدالت حکومت می‌کرد. علم از دل او می‌جوشید و حکمت از زبانش سرازیر می‌گشت. از دنیا و جلوه‌های آن وحشت داشت و با شب و تنهایی مأنوس بود. به خدا قسم او بسیار پند می‌گرفت و فراوان می‌اندیشید. دستانش را بر هم می‌نهاد و با خود سخن می‌گفت و به مناجات با پروردگار خود می‌پرداخت. از لباس، زبر و خشن و از طعام، نان خشک و بدون خورشت را برمی‌گزید. به خدا قسم او در بین جمع چون یکی از ما بود و چون از او سؤال می‌کردیم با آغوش باز نزد ما می‌آمد، اما هنگامی که نزد او بودیم از شدت هیبت او نمی‌توانستیم با او سخن گوییم و به جهت شکوه و عظمتش چشم بدو نمی‌دوختیم. وقتی تبسم می‌کرد، دندان‌هایش چون ردیف منظم لؤلؤ ظاهر می‌گشت. اهل دیانت را نزد خود بار می‌داد و عزیز می‌داشت و به مساکین و فقرا محبت می‌ورزید و توانمند بدو طمع نداشت و ناتوان از عدالت او مأیوس نمی‌گشت. به خدا قسم، من خود شاهد بودم و با چشم‌هایم او را در موقعیت‌هایی دیدم که پرده سیاه شب همه‌ جا گسترده بود و او در محراب عبادت ایستاده بود، درحالی‌که محاسن خویش به ‌دست گرفته مانند مارگزیده به خود می‌پیچید و اندوهگینانه می‌گریست و می‌گفت:
یَا دُنْیَا! یَا دُنْیَا! إِلَیْک عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَیَّ تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِینُک هَیْهَاتَ! هَیْهَاتَ! غُرِّی غَیْرِی، لَا حَاجَه لِی فِیک، قَدْ طَلَّقْتُک ثَلَاثاً لَا رَجْعَه فِیهَا فَعَیْشُک قَصِیرٌ وَ خَطَرُک یَسِیرٌ وَ أَمَلُک حَقِیرٌ. آهِ مِنْ قِلَّه الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِیقِ وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِیمِ الْمَوْرِدِ؛ «ای دنیا،‌ ای دنیا، آیا می‌‌خواهی مرا به خود مشغول داری، یا شیفته من شده‌ای؟ هرگز مباد آن روز، من به تو نیازی ندارم و تو را سه طلاقه کردم تا بازگشتی نباشد. زندگانی‌ات کوتاه است و آرزویت ناچیز. آه، آه از کمی توشه و دوری سفر و وحشت راه و سختی منزل».
﴿ صفحه 318 ﴾
در این هنگام اشک معاویه جاری و بر ریشش سرازیر شد و با آستین اشک چشم خود را پاک کرد، و اهل مجلس همگی به شدت گریستند. سپس معاویه گفت: به خدا قسم، علی(علیه السلام) چنان بود که توصیف کردی. ای ضرار، چگونه بر فقدان او صبر می‌‌کنی؟ ضرار گفت: بسان کسی صبر می‌‌کنم که فرزندش را بر روی سینه‌اش سر بریده‌اند و او نمی‌تواند ناله از دل خارج کند و حرارت قلب خویش را تسکین بخشد. سپس با چشم گریان از مجلس معاویه خارج شد.(288)
آری! امیر مؤمنان(علیه السلام) که رشادت‌ها و جان‌فشانی‌های او باعث حفظ و پایداریِ اسلام گردید. کسی که از نوجوانی و سیزده‌سالگی به اسلام گروید و تا پایان عمر در راه اسلام و توحید ثابت‌قدم ماند. کسی که ضربت شمشیر او که بر فرق عمروبن‌عبدود فرود آمد از عبادت جن و انس برتر بود. کسی که پیوسته به عبادت خدا مشغول بود و حتی هنگامی که کار می‌کرد و به کشاورزی و کار در مزرعه می‌پرداخت ذکر خدا بر لب داشت و هر شبانه‌روز هزار رکعت نماز به جای می‌آورد. کسی که در خدمت به مردم و دستگیری از فقرا و نیازمندان سرآمد مردمان بود و باغستان‌ها و نخلستان‌های فراوانی احداث کرد و با دست خود حدود سی و شش چاه حفر کرد و همه را وقف مردم کرد و بالأخره کسی که عمرش در راه خدا صرف گردید و لحظه‌ای از یاد خدا غافل نگشت، توشه خود را اندک می‌شمارد و چنین می‌نماید که چیزی برای عرضه به پیشگاه خدا در اختیار ندارد. امام سجاد(علیه السلام) نیز که خلف صالح آن امام عزیز است، توشه خود را اندک می‌شمارد و با توکل به خدا چشم به لطف و عنایت بی‌کران معبود دوخته است و امید به لطف بی‌کران خداوند را امان از عذاب و قهر الاهی می‌شمرد.
﴿ صفحه 319 ﴾