سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار نوزدهم: (خواسته‌های متعالی اولیای خدا)

عالی‌‌ترین امیدواری‌های اخروی مؤمن

موضوع سخن ما در سه جلسه پیشین مناجات امیدواران بود و در این ارتباط درباره رجا و امید مباحثی را طرح کردیم. به این نتیجه رسیدیم که امید به خداوند در رسیدن به هر خیری مطلوب است، خواه خیر دنیا باشد و خواه خیر آخرت؛ خواه خیر مادی باشد و خواه خیر معنوی. البته به این شرط که امید انسان صادق باشد؛ یعنی از یک‌سو اطمینان و باور داشته باشد که خداوند متعال بندگان خویش را رهین لطف خود می‌سازد و به آنان خیر می‌رساند، و از سوی دیگر در انجام آنچه در توان دارد برای رسیدن به خیری که از خداوند درخواست کرده کوتاهی نکند. گفتیم که در ارتباط با امید اخروی به خداوند،‌ نباید امید و درخواست ما از خداوند تنها معطوف به آمرزش گناهان و نجات از عذاب آخرت باشد، گرچه آمرزش گناهان برای مؤمن در درجه اول اهمیت قرار دارد و او بیش از هر چیز باید تلاش کند که در آخرت به عذاب ابدی گرفتار نگردد. ازاین‌روی در آیات و روایات و دعاها، درخواست آمرزش گناهان و نجات از عذاب الاهی ضروری‌ترین و مهم‌ترین درخواست انسان از خداوند معرفی شده است؛ قرآن کریم می‌فرماید:
﴿ صفحه 286 ﴾
إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لآیَاتٍ لِّأُوْلِی الألْبَابِ *الَّذِینَ یَذْکرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَک فَقِنَا عَذَابَ النَّار*رَبَّنَا إِنَّک مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَیْتَهُ وَمَا لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنصَارٍ؛(255) «همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمدوشدِ شب و روز خردمندان را نشانه‌هاست؛ همان کسان که ایستاده و نشسته و بر پهلوها خفته خدای را یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند [و گویند:] پروردگارا، این را به گزاف و بیهوده نیافریدی، تو پاکی [از اینکه کاری به گزاف و بیهوده کنی] پس ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه دار. پروردگارا، هرکه را تو به آتش درآوری به‌راستی خوار و رسوایش کرده‌ای، و ستمکاران را یاورانی نیست».
همچنین در دعای مربوط به هنگام گشودن قرآن در مقابل خویش در شب قدر که شب تقدیر و سرنوشت و درخواست مهم‌ترین خواسته‌‌ها از خداوند است، رهایی از عذاب الاهی، برجسته‌‌ترین دعا و درخواست انسان از خداوند قلمداد شده است:
اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُک بِکتابِک الْمُنْزَلِ وَما فیهِ، وَفیهِ اسْمُک الْأَکبَرُ وَاَسْمآؤُک الْحُسْنى، وَما یُخافُ وَیُرْجى اَنْ تَجْعَلَنى مِنْ عُتَقآئِک مِنَ النَّارِ؛(256) «خدایا، از تو درخواست می‌کنم به حق قرآن نازل شده از سوی تو و آنچه در آن است و در آن اسم اکبر تو و نام‌های نیکوی توست و به چیزهایی که مایه خوف و امید هستند، که مرا در زمره رهاشدگان از آتش دوزخ قرار دهی».
﴿ صفحه 287 ﴾
شکی نیست که برای مؤمن رهایی از عذاب الاهی بسیار اهمیت دارد و برای او عمری که سراسر به خوشی و کام‌جویی بگذرد، اما فرجام آن عذاب ابدی باشد هیچ ارزشی ندارد. در ارتباط با آخرت نیز اگر کسی بناست به عذاب ابدی گرفتار شود، هرگز او به درجات بهشت و هم‌نشینی با نیکان در بهشت نمی‌اندیشد، چون می‌داند که در جهنم با پست‌ترین و بدترین موجودات هم‌نشین می‌گردد. اما پس از آنکه با توبه واقعی و استغفار از خدا و با اطمینان و حسن ظن به خدا، امیدوار به رهایی از عذاب الاهی گشت، امید و درخواست خود را معطوف به عالی‌ترین مقامات بهشت می‌گرداند. مؤمن باید همتش عالی باشد و به رهایی از عذاب جهنم و برخورداری از نعمت‌ها، لذت‌ها و خوردنی‌های بهشت بسنده نکند و در رأس خواسته‌های او رسیدن به مقام قرب الاهی باشد. البته او اگر در رجا و امید خود به قرب الاهی صادق باشد، باید تمام تلاش خود را به‌کارگیرد و از آنچه در این عرصه از او برمی‌آید کوتاهی نورزد.

عنایت ویژه الهی به بندگان مؤمن

در ادامه مناجات، حضرت علاوه بر درخواست‌های دنیوی، درخواست‌های معنوی و اخروی و مقامات الاهی را مطرح می‌کنند و در فرازی از آن مناجات، مقامات عالی معنوی و اخروی را از خداوند درخواست می‌کنند و می‌فرمایند:
کیْفَ اَنْسیک وَلَمْ تَزَلْ ذاکرى ، وَکیْفَ اَلْهُو عَنْک وَاَنْتَ مُراقِبى ، اِلهى بِذَیْلِ کرَمِک اَعْلَقْتُ یَدى ، وَلِنَیْلِ عَطایاک بَسَطْتُ اَمَلى ، فَاَخْلِصْنى بِخالِصَه تَوْحیدِک، وَاجْعَلْنى مِنْ صَفْوَه عَبیدِک؛ «[خدایا،] چگونه تو را فراموش کنم درحالی‌که تو همیشه به یاد من هستی؟ و چگونه من به خود سرگرم شوم و از تو غافل گردم درحالی‌که تو همواره مراقب من هستی؟ خدایا، دستم را به دامن لطف و کرم تو آویخته‌ام و برای بهره‌مندی از عنایات و
﴿ صفحه 288 ﴾
بخشش‌های تو دست امید و آرزویم را گشوده‌ام. پس مرا با توحید خالصت از شرک ظاهر و باطن خالص گردان و در شمار بندگان خاص و برگزیده‌ات قرارم بده».
همچنان‌که هدایت عام خداوند شامل همه موجودات و انسان‌ها می‌شود همه موجودات از یاد و توجه عام خداوند نیز بهره‌مند می‌باشند و خداوند آنان را فراموش نمی‌کند. اما یاد و توجه تشریفی خاص خداوند که آمیخته با عنایت و رحمت خاص خداست و باعث تکامل و تقرب انسان به معبود می‌گردد، بسان هدایت خاص خدا مخصوص کسانی است که درصدد بندگی خدا برآمده‌اند و همواره به یاد خدا هستند و از این گذر خود را لایق بهره‌مندی از عنایت و توجه خاص خدا ساخته‌اند. این یادْ حاکی از ارتباطی متقابل بین عبد و خالق و در رهگذر یادکرد خدا از سوی بنده حاصل می‌گردد؛ ازاین‌روی خداوند فرمود: فَاذْکرُونِی أَذْکرْکمْ وَاشْکرُواْ لِی وَلاَ تَکفُرُونِ؛(257) «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و مرا سپاس‌ گزارید و ناسپاسی من نکنید».
از این ارتباط متقابل بین خالق و مخلوق در آیات قرآن فراوان یاد شده و از جمله درباره مقام محبت و رضا، خداوند محبت خاص و رضای خویش را متوجه کسانی می‌داند که صادقانه به خداوند عشق و محبت ورزند و از او راضی گردند،‌ در جایی درباره دوستان واقعی خود که آنان را از محبت خویش سرشار ساخته می‌فرماید:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ مَن یَرْتَدَّ مِنکمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّه عَلَى الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّه عَلَى الْکافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ یَخَافُونَ لَوْمَه لآئِمٍ ذَلِک فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ؛(258) «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هرکس از شما از دین خود برگردد، به‌زودی
﴿ صفحه 289 ﴾
خداوند گروهی را بیاورد که ایشان را دوست دارد و ایشان او را دوست دارند، با مؤمنان نرم و خاکسارند و بر کافران سخت و گردن‌فراز، در راه خدا جهاد می‌کنند و از سرزنش هیچ سرزنش‌کننده‌ای نمی‌ترسند. این برتری و بخششِ خداست که آن را به هرکه بخواهد می‌دهد و خداوند گشایش‌بخشی داناست».
در برخی از روایات آمده است که آیه فوق درباره امیر مؤمنان علی(علیه السلام) نازل شده است و قسمت اول آیه خطاب به آن دسته از اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) است که خلافت و حق اهل‌بیت(علیهم السلام) را غصب کردند و از دینشان برگشتند و فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ ... تا آخر آیه درباره حضرت ولی عصر(عجل الله فرجه الشریف) و اصحاب آن حضرت نازل شده است. در روایت دیگری نیز آمده است که چون از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) درباره آیه سؤال شد، آن حضرت دست بر شانه سلمان(علیه السلام) نهادند و فرمودند: منظور آیه این شخص و قوم او هستند و سپس فرمودند: اگر دین به ستاره ثریا آویخته شده باشد، مردانی از فارس بدان دست می‌یابند.(259)
همچنین خداوند درباره رضایت متقابل بنده از خدا و خداوند از بنده خویش می‌فرماید:
قَالَ اللّهُ هَذَا یَوْمُ یَنفَعُ الصَّادِقِینَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا رَّضِیَ اللّهُ عَنْهُمْ وَرَضُواْ عَنْهُ ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِیمُ؛(260) «خدای گفت: این روزی است که راستگویان را راستی‌شان سود دهد، ایشان را بهشت‌هایی است که از زیر [درختان] آنها جوی‌ها روان است،‌ همیشه در آن جاویدان‌اند. خدا از آنان خشنود است و آنان از خدا خشنودند. این است کامیابی و رستگاری بزرگ».
﴿ صفحه 290 ﴾
در آیه دیگر، درباره بندگان برگزیده و ره‌یافته به رضای خویش می‌فرماید:
یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّه * ارْجِعِی إِلَى رَبِّک رَاضِیَه مَّرْضِیَّه * فَادْخُلِی فِی عِبَادِی * وَادْخُلِی جَنَّتِی؛(261) «ای جان آرام [آرامش و اطمینان‌یافته]، به‌سوی پروردگارت بازگرد، درحالی‌که تو از او خشنودی و او از تو خشنود است. پس در میان بندگان [ویژه] من درآی، و در بهشت [ویژه] داخل شو».
توجه به ارتباط متقابل بین بنده با خدا تأثیر شگرفی بر او می‌گذارد و انگیزه و آمادگی او را برای مناجات، گفت‌وگوی و یاد خدا استحکام و گسترش می‌بخشد. طبیعی است که وقتی بنده باور داشته باشد که خداوند به یاد اوست، بیشتر برای اصلاح رفتار و باورهای خود و گسترش و عمق بخشیدن به یاد و توجه‌اش به خداوند تلاش می‌کند.
در جملات اِلهى بِذَیْلِ کرَمِک اَعْلَقْتُ یَدى ، وَلِنَیْلِ عَطایاک بَسَطْتُ اَمَلى استعاره تخیلی به کار رفته است؛ یعنی انسان پیش خود فرض می‌کند که خداوند پرده‌ای از رحمت و کرم خود را از آسمان به‌سوی زمین آویخته است و بنده محتاج به رحمت و کرم الاهی گوشه آن پرده را می‌گیرد و با التماس و زاری از خداوند درخواست رحمت و بخشش می‌کند. برای کسانی که به مکه مشرف می‌شوند، با مشاهده پرده کعبه چنین احساسی رخ می‌دهد و برای برخوردار شدن از لطف و عنایت الاهی به پرده کعبه چنگ می‌زنند و می‌گویند: «خدایا، دستم را به پرده کرم تو آویختم و درخواست می‌کنم که مرا از لطف و کرم خود محروم نسازی». همچنین با این تصور که عطایا و بخشش‌های الاهی در حال ریزش است، دست نیاز و دامن آرزو و امید خود را می‌گشایند تا در حد ظرفیت و لیاقت خود از عطایا و بخشش‌های الاهی بهره‌مند گردند.
﴿ صفحه 291 ﴾