سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

خاستگاه فطری آرزو و تفکیک خیر واقعی از خیر پنداری

صرف‌نظر از آنچه در آیات و روایات مطرح شده و از مباحث اخلاقی استفاده می‌شود، آیا امیدواری و پیگیری هدف‌های بلند و درازمدت شایسته است انسان باید به دنبال کارهایی باشد که خیلی زود نتیجه می‌دهد و آرزوی کارهایی را که بسیار دیر نتیجه می‌دهد و مقدمات فراوان و طولانی دور از دسترس دارد از سر بیرون کند؟ پاسخ این است که انسان طالب خیر است، هرچند آن خیر خیلی دور از دسترس انسان باشد و طلب خیر چون امری فطری است پسندیده می‌باشد. چیزی که هست گاهی انسان در شناخت مصادیق خیر اشتباه می‌کند و آنچه را که شرّ است خیر می‌پندارد و بالعکس آنچه را که خیر است شرّ می‌پندارد:
﴿ صفحه 274 ﴾
کتِبَ عَلَیْکمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کرْهٌ لَّکمْ وَعَسَى أَن تَکرَهُواْ شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَّکمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّکمْ وَاللّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ؛(248) «بر شما کارزار واجب شده است،‌ درحالی‌که برای شما ناگوار است و بسا چیزی را خوش ندارید و آن برای شما خوب باشد و بسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما بد باشد و خدا [صلاح شما را] می‌داند و شما نمی‌دانید».
بنابراین،‌ امید بستن و آرزو کردن خیر واقعی صحیح است، نه آرزو کردن خیرهای ظنی و پنداری مربوط به امور دنیا که انسان به گمان باطل خود آنها را خیر می‌داند و شدیداً به آنها دل می‌بندد در‌حالی‌که در واقع خیر نیستند. قرآن درباره این گرایش و دل‌بستگی باطل انسان می‌فرماید: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ؛(249)«و به‌راستی وی سخت مال‌دوست است».
برخی از مفسران گفته‌‌اند که خیر در آیه شریفه به معنای مال است و معنای آیه این است که انسان بسیار مال‌دوست و بخیل و تنگ‌نظر است و برخی نیز گفته‌اند که دوستی شدید مال انسان را وادار می‌کند که از دادن حق خدا امتناع ورزد و مال خود را در راه خدا انفاق نکند.(250)
اگر مال از راه صحیح به دست آید و در راه صحیح و خیر صرف گردد خیر و نیکوست. اما برخی خیال می‌کنند که مال مطلقاً خیر است و تفاوت نمی‌کند که از چه راهی به دست آید و در چه راهی مصرف گردد.
برخی در مقام تعارض و تزاحم بین دو چیز مطلوب به خطا می‌روند و مرجوح را
﴿ صفحه 275 ﴾
بر راجح و خیر محدود و زودگذر را به خیر دیرپای و دارای آثار ماندگار ترجیح می‌دهند و ازاین‌جهت، خیر ناچیز و محدود دنیا را بر خیر ابدی آخرت ترجیح می‌دهند و منطقشان این است که نباید نقد را فدای نسیه کرد و چون دنیا نقد است و آخرت نسیه، باید نقد را غنیمت شمرد و دنیا را برگزید و از آخرت چشم پوشید. درصورتی‌که منطق عقل حکم می‌کند که گاهی باید انسان نسیه را بر نقد ترجیح دهد و بر اساس همین منطق است که انسان در امور دنیایی و زندگی روزمره خود نیز گاهی نقد را فدای نسیه می‌کند. کارگری که تن به کار می‌دهد و دانش‌آموزی که درس می‌خواند و پژوهشگری که به امر پژوهش می‌پردازد، برای کسب ثروت و موقعیت علمی و اجتماعی، از راحتی‌ها و بسیاری از لذت‌ها می‌گذرند و محدودیت‌ها و محرومیت‌هایی را بر خود هموار می‌کنند.

ارزش پی ‌جویی خیر و اهداف ارزشمند و امید بستن به آنها

با توجه به آنچه گفتیم، انسان باید طالب خیر واقعی باشد و به‌وسیله عقل و آموزه‌های قرآنی و روایات، خیر واقعی را بشناسد و درصدد تأمین آن برآید و بی‌تردید امید بستن به خیر واقعی و آرزو کردن آن مطلوب و پسندیده است و آنچه مورد نکوهش قرار گرفته، آرزوهای طولانی مربوط به امور دنیایی و دل‌بستگی به مقامات و موقعیت‌های اعتباری و زودگذر است که انسان را از پرداختن به آخرت که مطلوبیت ذاتی دارد باز می‌دارد و محروم می‌سازد. برخی برای رسیدن به موقعیت و مقام سال‌ها زحمت می‌کشند و برای اینکه به اهداف سیاسی خود برسند حزب تشکیل می‌دهند. چنان‌که در کشورهای غربی رایج است که با هزار وعده و وعید و فریب و نیرنگْ مردم را دور خود جمع می‌کنند تا در انتخابات رأی آنان را جمع کنند و کرسی پارلمان و مقام ریاست‌جمهوری را در اختیار خود گیرند. این‌گونه رفتار چون معطوف به دنیاست و
﴿ صفحه 276 ﴾
فاقد انگیزه‌های متعالی اخروی است مذموم است و الا تلاش دنیایی به‌عنوان انجام وظیفه و مقدمه دستیابی به کمالات اخروی و جلب رضای خدا و تحمل زحمات فراوان و طولانی برای رسیدن به مطلوب الاهی بسیار ارزشمند است.
هنگامی که امام خمینی(رحمه الله) نهضت اسلامی را شروع کردند، هیچ‌کس احتمال نمی‌داد که به‌زودی نهضت پیروز شود و رژیم پهلوی ساقط گردد. اما امام و یاران امام با تلاش‌های طاقت‌فرسا و تحمل تبعید و زندان و تحمل شکنجه‌ها و از دست دادن عزیزان خود، پس از پانزده‌سال به پیروزی رسیدند و هدف از آن‌‌همه گرفتاری‌‌ها و سختی‌ها برقراری حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلام بود و چون هدفْ مقدس و معطوف به آخرت و در راستای جلب رضای الاهی بود، ارزش آن را داشت که برای رسیدن به آن حتی صد سال تلاش مداوم و طاقت‌فرسا صورت پذیرد.
همچنین پژوهشگر و محققی که برای کسب عزت اسلامی و کسب افتخار برای کشور اسلامی خود و برای خودکفایی و بی‌نیاز گشتن از قدرتمندان عالم به اختراع و کسب دانش‌های جدید دست می‌یازد، باید مورد ستایش قرار گیرد و تلاش‌های دیرپای او در زمینه علوم تجربی و دنیوی که با هدف کسب رضای خدا صورت می‌پذیرد ارزشمند و مطلوب می‌باشند. همچنین دانشمندان علوم اسلامی که در زمینه علوم دینی و عقلی و برای پیشرفت دین خدا سالیان دراز زحمت می‌کشند و خون دل می‌خورند قابل ستایش و قدردانی می‌باشند و عمل آنان مرضیّ خداست. بی‌تردید این همت‌های بلند و تلاش‌های بی‌شائبه و استفاده بهینه از فرصت‌ عمر و پیمودن مسیرهای طولانی و پرپیچ‌‌وخم که به‌عنوان انجام وظیفه و گسترش معنویت در جامعه و ارتقای جامعه اسلامی در ابعاد گوناگون صورت می‌پذیرند عبادت به‌حساب می‌آیند و هرچند مقدمات رسیدن به آن اهداف متعالی طولانی و فراوان باشند، ارزشمندترند و بر حسنات و پاداش‌های معنوی و اخروی انسان می‌افزایند و لحظه‌لحظه عمری که در راستای آن
﴿ صفحه 277 ﴾
اهداف صرف می‌گردد و قدم‌هایی که برداشته می‌شود عمل صالح به‌حساب می‌آید. ازاین‌روی خداوند درباره ارزش و فضیلت همراهی با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و تحمل سختی‌ها در راه اسلام فرمود:
مَا کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَه وَمَنْ حَوْلَهُم مِّنَ الأَعْرَابِ أَن یَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ اللّهِ وَلاَ یَرْغَبُواْ بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِ ذَلِک بِأَنَّهُمْ لاَ یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَلاَ نَصَبٌ وَلاَ مَخْمَصَه فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ یَطَؤُونَ مَوْطِئًا یَغِیظُ الْکفَّارَ وَلاَ یَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَّیْلاً إِلاَّ کتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللّهَ لاَ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ؛(251) «مردم مدینه و بادیه‌نشینان پیرامونشان را نسزد که از [همراهی با] پیامبر خدا سر باز زنند و نه اینکه به [حفظ] جان‌های خویش رغبت کنند و از جان وی روی گردان شوند [یعنی جان‌های خویش را از جان او عزیزتر شمارند]. این ازآن‌روست که در راه خدا هیچ تشنگی، رنج و گرسنگی بدیشان نرسد و هیچ گامی در جایی که کافران را به خشم آرد ننهند و ضربه‌ای به دشمن نزنند [و از آنان اسیر و غنیمت نگیرند و آنان را زخمی نکنند و نکشند] مگر اینکه به سبب آن، برای ایشان کار نیک و شایسته نویسند؛ که خدا مزد نیکوکاران را تباه نمی‌کند».
در روایات از آرزوهای طولانی که معطوف به دنیاست و امکان تحقق نیز دارند نکوهش شده است چه رسد به آرزوهایی که امکان تحقق ندارند؛ مثل کسی که به خیال‌بافی مبتلا می‌گردد و در آن حال آرزو می‌کند که بزرگ‌‌ترین ثروتمند دنیا گردد. اما در ارتباط با آخرت، حتی آرزوهایی که تحقق آنها از توان انسان خارج است و به‌طور طبیعی انسان نمی‌تواند بدان‌ها دست یابد، مطلوب و پسندیده هستند و ناشی از همت بلند انسان می‌باشند. مثل کسی که می‌داند بین مقام او با مقام و منزلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)
﴿ صفحه 278 ﴾
فاصله فراوانی است و حتی او از درک و فهم مقام و منزلت آن حضرت عاجز است، اما بااین‌حال آرزو می‌کند که در آخرت هم‌نشین آن حضرت گردد. البته کسی که چنین خواسته‌ها و آرزوهای بزرگی دارد باید برای رسیدن به آنها تلاش کند و از انجام آنچه از او در زمینه خودسازی و نیل به تعالی و کمال برمی‌آید کوتاهی نکند. چنان‌که شخصی در پاسخ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) که از حاجت و خواسته‌اش پرسش کردند، گفتند:الْجَنَّه فَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) ثُمَّ قَال: نَعَمْ، فَلَمَّا وَلَّى قَالَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ أَعِنَّا بِطُولِ السُّجُودِ؛(252) «حاجت من بهشت است. حضرت سر به زیر افکندند و فرمودند: بله و چون برگشتند خطاب به آن شخص فرمودند: ای بنده خدا، ما را با سجده طولانی یاری رسان».
روشن شد که از نظر عقل و شرع آرزوهای دورودرازی که امکان تحقق ندارند و انسان را به خیال‌با‌فی‌های احمقانه وا می‌دارند و نیز آرزوهایی که امکان تحقق دارند، اما انسان را از انجام تکالیف‌ الاهی و دستیابی به آثار و ثمرات قطعی اخروی باز می‌دارند، مذموم هستند. همان‌طور که پسندیده نیست انسان آرزوهای دست‌نایافتنی را در ذهن بپروراند و فکر و ذهن خود را بدان‌ها مشغول سازد، همچنین شایسته نیست که انسان با آرزوی رسیدن به لذت‌های ناچیز و حقیر دنیوی خود را از پرداختن به تکالیف اخروی و الاهی که نتایجی به‌مراتب بزرگ‌تری نسبت به لذت‌های دنیوی دارند باز دارد.

رجحان آرزوهای اخروی بر آرزوهای دنیوی

در طلیعه این جلسه این پرسش را مطرح کردیم که آیا امید برای انسان لازم است و انسان باید امیدوار باشد یا نه؟ مجدداً در پاسخ به این سؤال عرض می‌کنیم که امید لازمه زندگی است و بدون امیدْ زندگی انسان تداوم نمی‌یابد. امید یکی از نعمت‌های الاهی است. منتها چون آخرت دار تزاحم نیست، انجام برخی از امور اخروی مانع
﴿ صفحه 279 ﴾
پرداختن به دیگر امور اخروی نمی‌گردد و انسان می‌تواند به همه فعالیت‌ها و اندیشه‌های خود جهت و سمت و سوی اخروی ببخشد. در ارتباط با آخرت همت‌ بلند و آرزوی طولانی نکوهیده نیست، و از این نظر، هرچند امید انسان به آخرت و دستیابی به مقامات آن بلند‌تر و بزرگ‌تر باشد، پسندیده‌تر خواهد بود. اما چون دنیا دار تزاحم است و زیاده‌روی در پرداختن به برخی امور دنیوی انسان را از امور لازم دیگر باز می‌دارد،‌ نباید در استفاده از نعمت‌های دنیوی دچار افراط‌وتفریط شد و باید حد و اندازه بهره‌برداری از آن نعمت‌ها را رعایت کرد تا انسان از امور لازم دیگر دنیوی و نیز امور اخروی باز نماند. انسان در کنار امید، باید بیم و ترس نیز داشته باشد و نباید امید انسان از حد بگذرد و مانع بیم و ترس گردد.
انسان باید حد و مرز و شرایط استفاده از نعمت‌‌های الاهی را رعایت کند و از این نظر، امید به نعمت‌های دنیوی در صورت رعایت شرایط و حد و مرز استفاده از آنها صحیح است. مال و امکانات دنیوی نعمت‌اند، اما انسان نباید از راه حرام و تصرف در اموال دیگران بدان‌ها دست یابد که در این صورت آنها نقمت به ‌شمار می‌آیند نه نعمت، و از جمله روا نیست که انسان امید تصرف در مال مردم و دست‌اندازی به حقوقشان را داشته باشد. امید بستن به نعمت‌های دنیوی در صورتی روا و پسندیده است که برای آخرت و برای تأمین نیازهای ضروری زندگی آن‌هم با رعایت حدود شرعی باشد. به‌خصوص اگر امید انسان در تأمین نعمت‌های دنیوی تنها معطوف به خداوند گردد و انسان امید به غیرخدا نبندد؛ چنان‌‌که خداوند در حدیث قدسی به حضرت موسی(علیه السلام)فرمود:یا موسی، سلْنی کلَّ ما تحتاجُ اِلیهِ حتّی عَلَفَ شاتِکَ و مِلْحَ عَجینِک؛(253) «ای موسی، هرچه را بدان نیازمندی حتی علف گوسفند و نمک غذایت را از من بخواه».
﴿ صفحه 280 ﴾
بـرای مؤمن نیازهـای دنیوی مطلوبیت ذاتی ندارد ‌ـ چـه اینکه امور دنیوی به‌خودی‌خود ارزش اخلاقی نیز به‌حساب نمی‌آیند ـ. او نعمت‌ها و امکانات دنیوی را برای تأمین سلامتی خود و کسب توانایی برای رسیدن به مقامات الاهی و انسانی و نیل به ثواب‌های ابدی آخرت می‌خواهد. نعمت‌های دنیوی، به‌خودی‌خود،‌ مباح‌اند، اما ارزش به‌حساب نمی‌آیند و در صورتی ارزش به‌حساب می‌آیند که برای رضای خدا درخواست شوند. اما نعمت‌های اخروی دارای مطلوبیت ذاتی و ارزش هستند و از این نظر درخواست آنها و امید بستن به آنها مطلوب و پسندیده است. البته باید امید انسان به آنها صادق باشد، بدین معنا که انسان در رسیدن به نعمت‌ها و مقامات اخروی و معنوی کوتاهی نکند و از اسباب و امکاناتی که جهت رسیدن به آنها در اختیارش نهاده شده است کمال استفاده را ببرد، نه اینکه خواهان نیل به مقام اولیای خدا باشد، اما در انجام وظایف خود کوتاهی کند و تکالیف واجب خود را انجام ندهد و از انجام مستحبات خودداری ورزد و در طی ماه رمضان که ماه عبادت و بهار قرآن است، دست‌‌کم یک بار قرآن را ختم نکند.
در ادامه مناجات امیدواران حضرت می‌فرمایند:
کیْفَ اَرْجُو غَیْرَک وَالْخَیْرُ کلُّهُ بِیَدِک، وَکیْفَ اُؤَمِّلُ سِواک وَالْخَلْقُ وَالْأَمْرُ لَک. أَاَقْطَعُ رَجآئى مِنْک وَقَدْ اَوْلَیْتَنى ما لَمْ اَسْئَلْهُ مِنْ فَضْلِک؛ «چگونه به غیر تو امید داشته باشم، درصورتی‌که همه خیر از توست؟ و چگونه به غیر تو آرزومند گردم، درحالی‌که فرمانروایی، حاکمیت و مالکیت آفرینش مخصوص توست؟ آیا من امیدم را از تو قطع گردانم درصورتی‌که تو از فضل و کرمت آنچه را من درخواست نکردم به من بخشیدی؟»