سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

بازشناسی آرزوی مطلوب و آرزوی نکوهیده

با توجه به آنکه در این مناجات از امل و آرزو سخن به میان آمده این سؤال مطرح
﴿ صفحه 273 ﴾
می‌شود که آیا آرزو و از جمله داشتن آرزوی طولانی و دراز پسندیده و یا مذموم می‌باشد؟ در پاسخ می‌توان گفت که آرزو کردن به‌خودی‌خود مذموم نیست و از کاربرد «امل» و «منا» در این مناجات به ‌دست می‌آید که اگر متعلق آرزو و حتی آرزوی طولانی امور معنوی و اخروی باشد، امری پسندیده و مطلوب است و اگر در برخی از روایات از داشتن آرزوی طولانی نکوهش شده، متعلق آن آرزوی دنیا و لذت‌های پست آن است که انسان را از رسیدن به تعالی و پیشرفت در مسیر کمال باز می‌دارد. امیر مؤمنان(علیه السلام) در نکوهش از چنین آرزویی می‌فرمایند: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکمُ اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَطُولُ الْأَمَلِ. فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَه؛(247) «ای مردم، از دو چیز بیش از هرچیز بر شما ترسانم: پیروی از هوای نفس و آرزوی دراز. اما پیروی از هوای نفس و اطاعت از شهوات، آدمی را از حق جدا کند و از برکات آن محروم سازد، و اما آرزوی دراز، رستاخیز را از یاد برد».

خاستگاه فطری آرزو و تفکیک خیر واقعی از خیر پنداری

صرف‌نظر از آنچه در آیات و روایات مطرح شده و از مباحث اخلاقی استفاده می‌شود، آیا امیدواری و پیگیری هدف‌های بلند و درازمدت شایسته است انسان باید به دنبال کارهایی باشد که خیلی زود نتیجه می‌دهد و آرزوی کارهایی را که بسیار دیر نتیجه می‌دهد و مقدمات فراوان و طولانی دور از دسترس دارد از سر بیرون کند؟ پاسخ این است که انسان طالب خیر است، هرچند آن خیر خیلی دور از دسترس انسان باشد و طلب خیر چون امری فطری است پسندیده می‌باشد. چیزی که هست گاهی انسان در شناخت مصادیق خیر اشتباه می‌کند و آنچه را که شرّ است خیر می‌پندارد و بالعکس آنچه را که خیر است شرّ می‌پندارد:
﴿ صفحه 274 ﴾
کتِبَ عَلَیْکمُ الْقِتَالُ وَهُوَ کرْهٌ لَّکمْ وَعَسَى أَن تَکرَهُواْ شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَّکمْ وَعَسَى أَن تُحِبُّواْ شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّکمْ وَاللّهُ یَعْلَمُ وَأَنتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ؛(248) «بر شما کارزار واجب شده است،‌ درحالی‌که برای شما ناگوار است و بسا چیزی را خوش ندارید و آن برای شما خوب باشد و بسا چیزی را دوست دارید و آن برای شما بد باشد و خدا [صلاح شما را] می‌داند و شما نمی‌دانید».
بنابراین،‌ امید بستن و آرزو کردن خیر واقعی صحیح است، نه آرزو کردن خیرهای ظنی و پنداری مربوط به امور دنیا که انسان به گمان باطل خود آنها را خیر می‌داند و شدیداً به آنها دل می‌بندد در‌حالی‌که در واقع خیر نیستند. قرآن درباره این گرایش و دل‌بستگی باطل انسان می‌فرماید: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ؛(249)«و به‌راستی وی سخت مال‌دوست است».
برخی از مفسران گفته‌‌اند که خیر در آیه شریفه به معنای مال است و معنای آیه این است که انسان بسیار مال‌دوست و بخیل و تنگ‌نظر است و برخی نیز گفته‌اند که دوستی شدید مال انسان را وادار می‌کند که از دادن حق خدا امتناع ورزد و مال خود را در راه خدا انفاق نکند.(250)
اگر مال از راه صحیح به دست آید و در راه صحیح و خیر صرف گردد خیر و نیکوست. اما برخی خیال می‌کنند که مال مطلقاً خیر است و تفاوت نمی‌کند که از چه راهی به دست آید و در چه راهی مصرف گردد.
برخی در مقام تعارض و تزاحم بین دو چیز مطلوب به خطا می‌روند و مرجوح را
﴿ صفحه 275 ﴾
بر راجح و خیر محدود و زودگذر را به خیر دیرپای و دارای آثار ماندگار ترجیح می‌دهند و ازاین‌جهت، خیر ناچیز و محدود دنیا را بر خیر ابدی آخرت ترجیح می‌دهند و منطقشان این است که نباید نقد را فدای نسیه کرد و چون دنیا نقد است و آخرت نسیه، باید نقد را غنیمت شمرد و دنیا را برگزید و از آخرت چشم پوشید. درصورتی‌که منطق عقل حکم می‌کند که گاهی باید انسان نسیه را بر نقد ترجیح دهد و بر اساس همین منطق است که انسان در امور دنیایی و زندگی روزمره خود نیز گاهی نقد را فدای نسیه می‌کند. کارگری که تن به کار می‌دهد و دانش‌آموزی که درس می‌خواند و پژوهشگری که به امر پژوهش می‌پردازد، برای کسب ثروت و موقعیت علمی و اجتماعی، از راحتی‌ها و بسیاری از لذت‌ها می‌گذرند و محدودیت‌ها و محرومیت‌هایی را بر خود هموار می‌کنند.

ارزش پی ‌جویی خیر و اهداف ارزشمند و امید بستن به آنها

با توجه به آنچه گفتیم، انسان باید طالب خیر واقعی باشد و به‌وسیله عقل و آموزه‌های قرآنی و روایات، خیر واقعی را بشناسد و درصدد تأمین آن برآید و بی‌تردید امید بستن به خیر واقعی و آرزو کردن آن مطلوب و پسندیده است و آنچه مورد نکوهش قرار گرفته، آرزوهای طولانی مربوط به امور دنیایی و دل‌بستگی به مقامات و موقعیت‌های اعتباری و زودگذر است که انسان را از پرداختن به آخرت که مطلوبیت ذاتی دارد باز می‌دارد و محروم می‌سازد. برخی برای رسیدن به موقعیت و مقام سال‌ها زحمت می‌کشند و برای اینکه به اهداف سیاسی خود برسند حزب تشکیل می‌دهند. چنان‌که در کشورهای غربی رایج است که با هزار وعده و وعید و فریب و نیرنگْ مردم را دور خود جمع می‌کنند تا در انتخابات رأی آنان را جمع کنند و کرسی پارلمان و مقام ریاست‌جمهوری را در اختیار خود گیرند. این‌گونه رفتار چون معطوف به دنیاست و
﴿ صفحه 276 ﴾
فاقد انگیزه‌های متعالی اخروی است مذموم است و الا تلاش دنیایی به‌عنوان انجام وظیفه و مقدمه دستیابی به کمالات اخروی و جلب رضای خدا و تحمل زحمات فراوان و طولانی برای رسیدن به مطلوب الاهی بسیار ارزشمند است.
هنگامی که امام خمینی(رحمه الله) نهضت اسلامی را شروع کردند، هیچ‌کس احتمال نمی‌داد که به‌زودی نهضت پیروز شود و رژیم پهلوی ساقط گردد. اما امام و یاران امام با تلاش‌های طاقت‌فرسا و تحمل تبعید و زندان و تحمل شکنجه‌ها و از دست دادن عزیزان خود، پس از پانزده‌سال به پیروزی رسیدند و هدف از آن‌‌همه گرفتاری‌‌ها و سختی‌ها برقراری حکومت اسلامی و اجرای احکام اسلام بود و چون هدفْ مقدس و معطوف به آخرت و در راستای جلب رضای الاهی بود، ارزش آن را داشت که برای رسیدن به آن حتی صد سال تلاش مداوم و طاقت‌فرسا صورت پذیرد.
همچنین پژوهشگر و محققی که برای کسب عزت اسلامی و کسب افتخار برای کشور اسلامی خود و برای خودکفایی و بی‌نیاز گشتن از قدرتمندان عالم به اختراع و کسب دانش‌های جدید دست می‌یازد، باید مورد ستایش قرار گیرد و تلاش‌های دیرپای او در زمینه علوم تجربی و دنیوی که با هدف کسب رضای خدا صورت می‌پذیرد ارزشمند و مطلوب می‌باشند. همچنین دانشمندان علوم اسلامی که در زمینه علوم دینی و عقلی و برای پیشرفت دین خدا سالیان دراز زحمت می‌کشند و خون دل می‌خورند قابل ستایش و قدردانی می‌باشند و عمل آنان مرضیّ خداست. بی‌تردید این همت‌های بلند و تلاش‌های بی‌شائبه و استفاده بهینه از فرصت‌ عمر و پیمودن مسیرهای طولانی و پرپیچ‌‌وخم که به‌عنوان انجام وظیفه و گسترش معنویت در جامعه و ارتقای جامعه اسلامی در ابعاد گوناگون صورت می‌پذیرند عبادت به‌حساب می‌آیند و هرچند مقدمات رسیدن به آن اهداف متعالی طولانی و فراوان باشند، ارزشمندترند و بر حسنات و پاداش‌های معنوی و اخروی انسان می‌افزایند و لحظه‌لحظه عمری که در راستای آن
﴿ صفحه 277 ﴾
اهداف صرف می‌گردد و قدم‌هایی که برداشته می‌شود عمل صالح به‌حساب می‌آید. ازاین‌روی خداوند درباره ارزش و فضیلت همراهی با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و تحمل سختی‌ها در راه اسلام فرمود:
مَا کانَ لِأَهْلِ الْمَدِینَه وَمَنْ حَوْلَهُم مِّنَ الأَعْرَابِ أَن یَتَخَلَّفُواْ عَن رَّسُولِ اللّهِ وَلاَ یَرْغَبُواْ بِأَنفُسِهِمْ عَن نَّفْسِهِ ذَلِک بِأَنَّهُمْ لاَ یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَلاَ نَصَبٌ وَلاَ مَخْمَصَه فِی سَبِیلِ اللّهِ وَلاَ یَطَؤُونَ مَوْطِئًا یَغِیظُ الْکفَّارَ وَلاَ یَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَّیْلاً إِلاَّ کتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللّهَ لاَ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ؛(251) «مردم مدینه و بادیه‌نشینان پیرامونشان را نسزد که از [همراهی با] پیامبر خدا سر باز زنند و نه اینکه به [حفظ] جان‌های خویش رغبت کنند و از جان وی روی گردان شوند [یعنی جان‌های خویش را از جان او عزیزتر شمارند]. این ازآن‌روست که در راه خدا هیچ تشنگی، رنج و گرسنگی بدیشان نرسد و هیچ گامی در جایی که کافران را به خشم آرد ننهند و ضربه‌ای به دشمن نزنند [و از آنان اسیر و غنیمت نگیرند و آنان را زخمی نکنند و نکشند] مگر اینکه به سبب آن، برای ایشان کار نیک و شایسته نویسند؛ که خدا مزد نیکوکاران را تباه نمی‌کند».
در روایات از آرزوهای طولانی که معطوف به دنیاست و امکان تحقق نیز دارند نکوهش شده است چه رسد به آرزوهایی که امکان تحقق ندارند؛ مثل کسی که به خیال‌بافی مبتلا می‌گردد و در آن حال آرزو می‌کند که بزرگ‌‌ترین ثروتمند دنیا گردد. اما در ارتباط با آخرت، حتی آرزوهایی که تحقق آنها از توان انسان خارج است و به‌طور طبیعی انسان نمی‌تواند بدان‌ها دست یابد، مطلوب و پسندیده هستند و ناشی از همت بلند انسان می‌باشند. مثل کسی که می‌داند بین مقام او با مقام و منزلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله)
﴿ صفحه 278 ﴾
فاصله فراوانی است و حتی او از درک و فهم مقام و منزلت آن حضرت عاجز است، اما بااین‌حال آرزو می‌کند که در آخرت هم‌نشین آن حضرت گردد. البته کسی که چنین خواسته‌ها و آرزوهای بزرگی دارد باید برای رسیدن به آنها تلاش کند و از انجام آنچه از او در زمینه خودسازی و نیل به تعالی و کمال برمی‌آید کوتاهی نکند. چنان‌که شخصی در پاسخ رسول خدا(صلی الله علیه و آله) که از حاجت و خواسته‌اش پرسش کردند، گفتند:الْجَنَّه فَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه و آله) ثُمَّ قَال: نَعَمْ، فَلَمَّا وَلَّى قَالَ لَهُ یَا عَبْدَ اللَّهِ أَعِنَّا بِطُولِ السُّجُودِ؛(252) «حاجت من بهشت است. حضرت سر به زیر افکندند و فرمودند: بله و چون برگشتند خطاب به آن شخص فرمودند: ای بنده خدا، ما را با سجده طولانی یاری رسان».
روشن شد که از نظر عقل و شرع آرزوهای دورودرازی که امکان تحقق ندارند و انسان را به خیال‌با‌فی‌های احمقانه وا می‌دارند و نیز آرزوهایی که امکان تحقق دارند، اما انسان را از انجام تکالیف‌ الاهی و دستیابی به آثار و ثمرات قطعی اخروی باز می‌دارند، مذموم هستند. همان‌طور که پسندیده نیست انسان آرزوهای دست‌نایافتنی را در ذهن بپروراند و فکر و ذهن خود را بدان‌ها مشغول سازد، همچنین شایسته نیست که انسان با آرزوی رسیدن به لذت‌های ناچیز و حقیر دنیوی خود را از پرداختن به تکالیف اخروی و الاهی که نتایجی به‌مراتب بزرگ‌تری نسبت به لذت‌های دنیوی دارند باز دارد.