سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

خوف‌ورجای بایسته در روایات

اگر ما درصدد آن باشیم که خوف‌ورجا را در خودمان ایجاد و یا تقویت کنیم تا بدین‌وسیله به انجام واجبات و ترک گناهان موفق گردیم،‌ برای این منظور باید به مطالعه آیات و روایات و مباحث اخلاقی و بهره‌بردن از دریافت‌‌های عقلی روی آوریم. ضمناً بکوشیم تا تعادل بین دو حالت خوف‌ورجا حفظ گردد. خوف از عذاب الاهی، بر امید به ثواب و آمرزش الاهی غلبه نیابد و بالعکس امید و ثواب و پاداش الاهی، بر
﴿ صفحه 268 ﴾
خوف از عذاب غلبه نیابد. گرچه ما مدعی هستیم که از خداوند و عذاب او می‌ترسیم و به بهشت و رضوان الاهی امیدواریم، اما آیا این ادعا با واقعیت تطبیق دارد و ما واقعاً از عذاب جهنم می‌ترسیم و به پاداش و ثواب الاهی امید داریم؟ به‌جاست که دراین‌باره چند روایت ذکر کنیم تا حقیقت امر برای ما روشن گردد.
در طلیعه یکـی از حکمت‌های نهج البلاغه که در پاسخ به شخصی که از امیر مؤمنان علی(علیه السلام) درخواست موعظه کرد ایراد شده و دربردارنده نصایح و موعظه‌های ارزشمند و تأثیرگذار است، تا آنجا که در پایان آن حکمت، مرحوم رضی می‌نگارد: «اگر در نهج‌البلاغه جز این حکمت وجود نداشت، همین حکمت برای اندرز دادن کافی بود، این سخن حکمتی رسا و عامل بینایی انسان آگاه و عبرت‌آموز صاحب اندیشه است». ـ امیر مؤمنان علی(علیه السلام)می‌فرمایند:لَا تَکنْ مِمَّنْ یَرْجُو الْآخِرَه بِغَیْرِ عَمَلٍ، وَ یُرَجِّی التَّوْبَه بِطُولِ الْأَمَلِ، یَقُولُ فِی الدُّنْیَا بِقَوْلِ الزَّاهِدِینَ، وَیَعْمَلُ فِیهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِینَ...؛(243) «همچون کسی مباش که بدون عمل صالح آرزوی آخرت کند و با آرزوی دراز توبه را به تأخیر اندازد. درباره دنیا چون پارسایان سخن گوید، ولی بسان دنیاپرستان عمل کند».
مؤمنان راستین به رضوان الاهی و بهشتْ امید دارند و برای دستیابی به این امید و آرمان، عمل صالح انجام می‌‌دهند و از کارهای ناشایست که مانع دستیابی به رضوان الاهی و گرفتار شدن به خشم و غضب الاهی است باز می‌ایستند. اما افراد سست‌عنصر که ایمان در جانشان ننشسته است، آرزوی رسیدن به سعادت و بهشت را دارند، اما به عمل صالح که آن آرزو را محقق می‌سازد دست نمی‌یازند و خود را به گناه می‌آلایند و درعین‌حال آرزوی بخشش دارند. پیوسته با پیش کشیدن آرزوهای پی‌درپی و درازْ توبه را به تأخیر می‌اندازند و بدین‌وسیله خود را از آلودگی‌‌ها پاک نمی‌سازند و از رضوان الاهی محروم می‌گردند.
﴿ صفحه 269 ﴾
همچنین امام صادق(علیه السلام) در پاسخ به کسی که از آن حضرت درباره گروهی از مدعیان دروغین دوستی آن حضرت که به گناهان دست می‌یازند و می‌گویند که به بخشش خداوند امیدواریم، فرمودند: کذِبُوا، لَیْسُوا لَنَا بِمُوَالٍ، أُولَئِک قَوْمٌ تَرَجَّحَتْ بِهِمُ الْأَمَانِیُّ مَنْ رَجَا شَیْئاً عَمِلَ لَهُ، وَمَنْ خَافَ مِنْ شَیْ ءٍ هَرَبَ مِنْهُ؛(244) «دروغ گفته‌اند، آنان دوستان ما نیستند، آنان مردمی هستند که آرزوها بر آنان چیره گشته و آنان را به این‌سووآن سو می‌برد. هرکس به چیزی امیدوار باشد، برای رسیدن به آن تلاش می‌کند و هرکس از چیزی بترسد از آن می‌گریزد».
در جای دیگر، امیر مؤمنان علی(علیه السلام) در بیانی کوبنده و هشدار دهنده درباره کسی که در پی بندگی خدا نیست و ادعا می‌‌کند که به خدا امید دارد، می‌فرمایند:
یَدَّعِی بِزَعْمِهِ أَنَّهُ یَرْجُو اللَّهَ! کذِبَ وَالْعَظِیمِ. مَا بَالُهُ لَا یَتَبَیَّنُ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ؟! فَکلُّ مَنْ رَجَا عُرِفَ رَجَاؤُهُ فِی عَمَلِهِ وَ کلُّ رَجَاءٍ إِلَّا رَجَاءَ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّهُ مَدْخُولٌ وَکلُّ خَوْفٍ مُحَقَّقٌ إِلَّا خَوْفَ اللَّهِ فَإِنَّهُ مَعْلُولٌ. یَرْجُو اللَّهَ فِی الْکبِیرِ وَیَرْجُو الْعِبَادَ فِی الصَّغِیرِ، فَیُعْطِی الْعَبْدَ مَا لَا یُعْطِی الرَّبَّ. فَمَا بَالُ اللَّهِ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یُقَصَّرُ بِهِ عَمَّا یُصْنَعُ بِهِ لِعِبَادِهِ. أَ تَخَافُ أَنْ تَکونَ فِی رَجَائِک لَهُ کاذِباً، أَوْ تَکونُ لَا تَرَاهُ لِلرَّجَاءِ مَوْضِعاً؟! وَکذَلِک إِنْ هُوَ خَافَ عَبْداً مِنْ عَبِیدِهِ أَعْطَاهُ مِنْ خَوْفِهِ مَا لَا یُعْطِی رَبَّهُ فَجَعَلَ خَوْفَهُ مِنَ الْعِبَادِ نَقْداً وَ خَوْفَهُ مِنْ خَالِقِهِ ضِمَاراً وَوَعْداً؛(245) «به گمان خود ادعا می‌کند که امیدش به خداست، سوگند به خدای عظیم که دروغ می‌گوید. چه می‌شود او را که [اگر راست گوید چرا] امیدش در کردارش نمایان نیست؟ پس هرکس به خدا امید داشته باشد، امیدش در کردارش آشکار گردد. هر امیدی جز امید به خدا ناخالص است و هر ترسی جز ترس از خدا نادرست است.
﴿ صفحه 270 ﴾
در کارهای بزرگ به خدا امید دارد و در کارهای کوچک به بندگان، اما حق بندگان را ادا کند و حق خدا را بر زمین گذارد. پس چگونه است شأن خدا که بزرگ و ستودنی است و در حق او کوتاهی می‌شود و حق او کمتر از حق بندگان رعایت می‌شود؟ آیا می‌ترسی امیدت به خدا دروغ باشد، یا او را سزاوار امید بستن نمی‌دانی؟ امیدوار دروغین، اگر از بنده خدا ترسناک باشد، حق او را چنان رعایت کند که حق پروردگار خود را آن‌گونه رعایت نمی‌کند. بدین‌گونه ترس از بندگان را نقد و آماده، و ترس از خداوند را وعده و نسیه پندارد».
چگونه است که افراد غافل و بی‌بهره از معرفت ناب توحیدی امید به خداوند و نعمت‌های لایزال بهشتی و سعادت ابدی دارند و برای تحقق این امید و خواسته تلاش نمی‌کنند؛ اما برای رسیدن به خواسته‌های ناچیز دنیوی سر از پا نمی‌شناسند و آرام نمی‌گیرند. به‌عنوان نمونه، برای دریافت وام ناچیزی چقدر رفت‌وآمد می‌کنند و وقت صرف می‌‌کنند و دنبال ضامن می‌روند و با خواهش و تمنا و صرف آبروی خویش و زحمت فراوان بدان دست می‌یابند. اما برای دستیابی به خواسته‌های عظیمی چون نعمت‌های ابدی آخرت و رهایی از عذاب‌های سهمگین آخرت اقدامی نمی‌کنند و همت و عمل آنان برای این خواسته اندکْ است و قابل مقایسه با همت و تلاشی که صرف رسیدن به خواسته‌های ناچیز دنیوی می‌کنند نیست. آنان برای گرفتن وام آن همه تلاش و رفت‌‌و‌آمد می‌‌کنند و تازه ممکن است بدان دست نیابند، اما برای دریافت نعمت‌های ابدی آخرت اقدامی نمی‌کنند و بی‌تفاوت‌اند و شاید به‌زحمت نماز واجبشان را بخوانند. در این صورت، ادعای امیدواری به خدا دروغ و عاری از حقیقت است. چون اگر به‌راستی به خدا امید می‌داشتند، متناسب با آن امید تلاش می‌کردند و با دعا، تضرع، عبادت، عمل صالح و پالایش درون از پلشتی‌ها و آلودگی‌‌ها می‌کوشیدند تا بدان امید دست یابند.
﴿ صفحه 271 ﴾

گفتار هجدهم: (آرزومندی و خیرخواهی و سعادت‌طلبی مؤمن)

در طلیعه مناجات راجین و امیدواران، امام سجاد(علیه السلام) می‌فرمایند:
یا مَنْ اِذا سَئَلَهُ عَبْدٌ اَعْطاهُ، وَاِذا اَمَّلَ ما عِنْدَهُ بَلَّغَهُ، مُناهُ، وَاِذا اَقْبَلَ عَلَیْهِ قَرَّبَهُ وَاَدْناهُ، وَاِذا جاهَرَهُ بِالْعِصْیانِ سَتَرَ عَلى ذَنْبِهِ وَغَطَّاهُ، وَاِذا تَوَکلَ عَلَیْهِ اَحْسَبَهُ وَکفاهُ، اِلهى مَنِ الَّذى نَزَلَ بِک مُلْتَمِساً قِراک فَما قَرَیْتَهُ، وَمَنِ الَّذى اَناخَ بِبابِک مُرْتَجِیاً نَداک فَما اَوْلَیْتَهُ، اَیَحْسُنُ اَنْ اَرْجِعَ عَنْ بابِک بِالْخَیْبَه مَصْرُوفاً، وَلَسْتُ اَعْرِفُ سِواک مَوْلىً بِالْأِحْسانِ مَوْصُوفاً؛ «ای خدایی که هرگاه بنده‌ای از او چیزی درخواست کند به او عطا می‌کند، و هرگاه امید و چشمداشتی به آنچه نزد اوست داشته باشد، به امیدش رهنمون می‌سازد، و هرگاه بنده‌ای آهنگ او کند و بر او روی آورد او را به جوار و قرب خویش بار می‌دهد، و هرگاه بی‌پرده به معصیت و نافرمانی او پردازد بر گناهش پرده افکند و پوشاند،‌ و آن‌گاه که بنده بر او توکل کند امورش را کفایت کند. خدایا، کیست که بر تو وارد گردد و درخواست ضیافت تو را داشته باشد و تو او را به ضیافت خویش بار ندهی؟ و کیست که با امید به فضل و احسان تو بر درگاهت فرود آمد و محرومش ساختی؟ آیا
﴿ صفحه 272 ﴾
سزد که من ناامید و دست‌ خالی از درگاهت بازگردم، درصورتی‌که من مولایی که به احسان و لطف معروف باشد جز تو نمی‌شناسم؟»
«امل» که در فارسی «آرزو» ترجمه می‌شود به معنای امید به امری دور از دسترس است که هنوز مقدمات و اسباب آن فراهم نیامده و تحصیل مقدماتش نیازمند تلاش فراوان و همت زیاد و صرف وقت بسیار و انتظار طولانی است. در مقابل رجا در موردی به کار می‌رود که مقدمات و اسباب لازم برای تحقق مطلوب فراهم است و ازاین‌نظر امید به مطلوب معقول و منطقی است. البته گاهی در فارسی «امل» چون «رجا» به «امید» نیز ترجمه می‌شود و در فراز مزبور از مناجات نیز به معنای امید به کار رفته است. در قرآن نیز مشتقات «امل» و مرادفات آن مانند «اُمنیه» به کار رفته و از جمله خداوند درباره آرزوهای باطل و بیهوده برخی از نصاری و یهود که تنها خود را لایق بهشت می‌دانستند می‌فرماید: وَقَالُواْ لَن یَدْخُلَ الْجَنَّه إِلاَّ مَن کانَ هُوداً أَوْ نَصَارَى تِلْک أَمَانِیُّهُمْ قُلْ هَاتُواْ بُرْهَانَکمْ إِن کنتُمْ صَادِقِینَ؛(246) «و گفتند: هرگز به بهشت نرود، مگر کسی که یهودی یا ترسا باشد. اینها آرزوی آنهاست، بگو: اگر راست می‌گویید، برهان و دلیل خویش را بیاورید».
«اناخ» که از «نوخ» اشتقاق یافته، در جمله «اناخ ببابک» به معنای سکنی و اقامت گزیدن در پیشگاه الهی است. این تعبیر از «انخت الجمل» گرفته شده که به معنای خواباندن شتر در موضعی است که برای مهار کردن و خواباندن شتر فراهم آمده است. «ندی» به فتح نون در اینجا به معنای عطا و بخشش است، و همچنین «الخیبه» در فراز مزبور به معنای از دست دادن مطلوب و حرمان و خسران است.

بازشناسی آرزوی مطلوب و آرزوی نکوهیده

با توجه به آنکه در این مناجات از امل و آرزو سخن به میان آمده این سؤال مطرح
﴿ صفحه 273 ﴾
می‌شود که آیا آرزو و از جمله داشتن آرزوی طولانی و دراز پسندیده و یا مذموم می‌باشد؟ در پاسخ می‌توان گفت که آرزو کردن به‌خودی‌خود مذموم نیست و از کاربرد «امل» و «منا» در این مناجات به ‌دست می‌آید که اگر متعلق آرزو و حتی آرزوی طولانی امور معنوی و اخروی باشد، امری پسندیده و مطلوب است و اگر در برخی از روایات از داشتن آرزوی طولانی نکوهش شده، متعلق آن آرزوی دنیا و لذت‌های پست آن است که انسان را از رسیدن به تعالی و پیشرفت در مسیر کمال باز می‌دارد. امیر مؤمنان(علیه السلام) در نکوهش از چنین آرزویی می‌فرمایند: أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکمُ اثْنَانِ: اتِّبَاعُ الْهَوَى وَطُولُ الْأَمَلِ. فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَى فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَه؛(247) «ای مردم، از دو چیز بیش از هرچیز بر شما ترسانم: پیروی از هوای نفس و آرزوی دراز. اما پیروی از هوای نفس و اطاعت از شهوات، آدمی را از حق جدا کند و از برکات آن محروم سازد، و اما آرزوی دراز، رستاخیز را از یاد برد».