سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار هفدهم: (گستره و نظام سازنده خوف‌ورجا در مؤمن)

سنت استدراج پیامد استکبار و سرپیچی از خدا

عامل خوف‌ورجا در همه کارهای اختیاری دنیوی و اخروی نقش‌آفرین و تأثیرگذار است و انسان هر کار اختیاری عقلایی و حساب‌شده را به امید رسیدن به خیر و نفع و یا از ترس ضرر و خطر انجام می‌دهد. چیزی که هست مؤمنان به خدا در اندازه معرفتشان به توحید و به‌خصوص توحید افعالی می‌کوشند که امید و ترسشان جهت الاهی پیدا کند. آنان به امید آنکه خداوند به آنان ثواب و پاداش خیر عنایت کند و گناهانشان را بیامرزد و از توفیقات خویش بهره‌مندشان سازد، به کارهای مختلف می‌پردازند. همچنین از ترس آنکه دچار غضب و خشم الاهی گردند و خداوند در دنیا نعمت‌هایی را از آنها بازستاند و در آخرت به عذاب گرفتارشان گرداند، کارهایی را انجام می‌دهند. البته برخی که به مراتب عالی‌ ایمان و تقرب به خدا ره‌یافته‌اند، بیش از هرچیز از اینکه از لقا و جوار الاهی محروم گردند ترسناک و بیمناک هستند.
یکی از اموری که انسان سخت باید از آن بیمناک باشد، گرفتار شدن به سنت استدراج الاهی است که بر اساس آن خداوند به کافران و گنهکارانی که از طغیان و گناه دست برنمی‌دارند و هدایت و موعظه در آنان اثری نمی‌بخشد، مهلت می‌دهد تا
﴿ صفحه 260 ﴾
بر گناه خود بیفزایند و سرانجام به عذاب ابدی گرفتار شوند. بر اساس این سنت الهی‌، گاهی نعمت‌های ظاهری و مال فراوانی در اختیار گنهکاران قرار می‌گیرد و پیوسته بر آنها افزوده می‌شود و چه‌بسا این پندار در آنها پدید می‌آید که آن امکانات، وسایل رفاه، آسایش و لذت‌جویی به پاس شایستگی آنان فزونی یافته است؛‌ درحالی‌که خداوند بدین‌وسیله می‌خواهد آنان غرق گناه و غفلت گردند و بار گناه خود را سنگین گردانند تا در نهایت با عذابی سخت و خوارکننده مواجه شوند. توضیح آنکه وقتی بندگان خدا قدر نعمت‌های الاهی را نمی‌دانند و ناسپاسی می‌کنند، برای اینکه متنبه و بیدار شوند در همین دنیا آنان را گوشمالی می‌دهد و با بلا و گرفتاری مواجه می‌گرداند. ازاین‌روی، خداوند در دو آیه قرآن می‌فرماید که ما وقتی بر قومی پیامبری می‌فرستیم آنها را به سختی‌ها و بلاها گرفتار می‌سازیم تا راه توبه و تضرع به درگاه الاهی را پیش گیرند. در آیه اول خداوند می‌فرماید: وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِک فَأخَذْنَاهُمْ بِالْبَأسَاء وَالضَّرَّاء لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ؛(230) «و به‌راستی [پیامبرانی] به‌سوی امت‌های پیش از تو فرستادیم و آنان را به تنگی و سختی و رنج و گزند بگرفتیم تا شاید زاری کنند».
در آیه دوم خداوند می‌فرماید: وَمَا أَرْسَلْنَا فِی قَرْیَه مِّن نَّبِیٍّ إِلاَّ أَخَذْنَا أَهْلَهَا بِالْبَأْسَاء وَالضَّرَّاء لَعَلَّهُمْ یَضَّرَّعُونَ؛(231) «و ما هیچ پیامبری را در هیچ آبادی و شهری نفرستادیم مگر آنکه مردم آن را به‌سختی و تنگی و رنج گرفتار کردیم تا شاید زاری کنند».
اما برخی از مردم حکمت سختی‌‌ها و گرفتاری‌ها را درنیافتند و به جهت قساوت قلب راه انحراف و گمراهی پیش گرفتند و متنبه و بیدار نگشتند و به تضرع و زاری به درگاه خدا و پیروی از فرستادگان او نپرداختند. وقتی گوشمالی الاهی در آنها اثر
﴿ صفحه 261 ﴾
نبخشید و آنان کماکان در غفلت و سرپیچی از حق باقی ماندند، خداوند سنت مهلت و استدراج را برای آنان رقم زد و در اثر این سنت الاهی رفته‌رفته بر نعمت‌ها و اموال آنان افزوده شد و چنان غرق نعمت‌های ظاهری دنیا و وسایل رفاه و خوش‌گذرانی گشتند که پنداشتند از عذاب الاهی مصون هستند و پیش خود گفتند اگر وعده انبیا راست بود ما باید عذاب می‌شدیم، نه‌اینکه این‌همه نعمت در اختیارمان قرار گیرد. خداوند درباره قساوت و سرپیچی از حق و پیامد آن سنت استدراج می‌فرماید:
فَلَوْلا إِذْ جَاءهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ وَلَـکن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ مَا کانُواْ یَعْمَلُونَ* فَلَمَّا نَسُواْ مَا ذُکرُواْ بِهِ فَتَحْنَا عَلَیْهِمْ أَبْوَابَ کلِّ شَیْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُواْ بِمَا أُوتُواْ أَخَذْنَاهُم بَغْتَه فَإِذَا هُم مُّبْلِسُونَ؛(232) «پس چرا هنگامی که عذاب ما به آنها رسید زاری نکردند؟ ولی دل‌هایشان سخت شد و شیطان کارهایشان را در نظرشان بیاراست. پس چون آنچه را بدان پند داده شدند فراموش کردند؛ درهای همه‌چیز را بر آنان بگشودیم تا چون بدانچه داده شدند شادمان گشتند ناگهان بگرفتیمشان پس همان دم [از نجات و رحمت] نومید شدند».
در آیه دیگر خداوند دراین‌باره که مهلت و فرصتی که در اختیار کافران قرار گرفته به سود آنان نیست، بلکه برای آن است که به گناه خود بیفزایند تا سرانجام با عذابی سخت مواجه گردند می‌فرماید: وَلاَ یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کفَرُواْ أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِّأَنفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُواْ إِثْمًا وَلَهْمُ عَذَابٌ مُّهِینٌ؛(233) «و کسانی که کافر شدند مپندارند مهلتی که به آنان می‌دهیم خیر آنهاست، همانا مهلتشان می‌دهیم تا بر گناهِ [خود] بیفزایند و آنان را عذابی است خوارکننده».
﴿ صفحه 262 ﴾
همچنین در آیات دیگر خداوند می‌فرماید:
لاَ یَغُرَّنَّک تَقَلُّبُ الَّذِینَ کفَرُواْ فِی الْبِلاَدِ*مَتَاعٌ قَلِیلٌ ثُمَّ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ*لَکنِ الَّذِینَ اتَّقَوْاْ رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا نُزُلاً مِّنْ عِندِ اللّهِ وَمَا عِندَ اللّهِ خَیْرٌ لِّلأَبْرَارِ؛(234) «رفت‌وآمدِ [سودجویی و کامیابی] کافران در شهرها تو را نفریبد، [این] برخورداریِ اندک است، پس جایگاهشان دوزخ است و بد آرامگاهی است. اما کسانی که از پروردگارشان پروا می‌کنند ایشان را بهشت‌هایی است که از زیر [درختانِ] آنها جوی‌ها روان است. در آنجا جاودانه باشند، پذیرایی‌ای است از نزد خدا و آنچه نزد خداست برای نیکوکاران بهتر است».

ضرورت تعادل خوف و رجا در مؤمن

به‌هرحال، انسان صرف‌نظر از خوشی‌‌ها و نعمت‌های دنیایی و امکاناتی که برایش فراهم است، باید نگران آخرت خود باشد و از آن بیم داشته باشد که گناهان او بخشوده نشود و گرفتار عذاب آخرت گردد. و اگر مشاهده کرد که به موازات ارتکاب گناه نه‌فقط از نعمت‌های در اختیار او کاسته نشد، بلکه آنها افزایش نیز یافتند، باید به خود آید و بترسد از اینکه مشمول سنت استدراج الاهی گردیده باشد. از سوی دیگر باید به فضل و رحمت الاهی امیدوار باشد و امید داشته باشد که با کسب لیاقت، مشمول عنایات و تفضلات الاهی گردد و از ثواب و پاداش الاهی بهره‌مند شود.
با توجه به ضرورت وجود هم‌زمان خوف‌ورجا در مؤمن، در برخی از روایات حالت خوف‌ورجا از شرایط ایمان به شمار آمده است؛ دراین‌باره امام صادق(علیه السلام)می‌فرمایند: لَا یَکونُ الْمُؤْمِنُ مُؤْمِناً حَتَّى یَکونَ خَائِفاً رَاجِیاً وَ لَا یَکونُ خَائِفاً رَاجِیاً حَتَّى یَکونَ
﴿ صفحه 263 ﴾
عَامِلًا لِمَا یَخَافُ وَ یَرْجُو؛(235) «مؤمن مؤمن نمی‌گردد تا آنکه ترسان و امیدوار باشد و ترسان و امیدوار نمی‌گردد مگر آنکه درصدد عمل به مقتضای آنچه از آن می‌ترسد و آنچه بدان امیدوار است برآید».
در روایت دیگر، امام باقر(علیه السلام)می‌فرمایند:إنَّهُ لَیْسَ مِنْ عَبْدٍ مُؤمِنٍ إلاّ [وَ] فِى قَلْبِهِ نُوَرانِ: نُورُ خِیفَه، وَنُورُ رَجَاءٍ، لَوْ وُزِنَ هَذَا لَمْ یَزِدْ عَلَیَ هَذاَ، وَلَوْ وُزِنَ هَذَاَ لَمْ یَزِدْ عَلَی هَذَا؛(236) «هیچ بنده مؤمنی نیست، مگر آنکه در دلش دو نور است: نور ترس و نور امید، اگر این وزن شود از آن افزون نباشد و اگر آن وزن شود از این افزون نباشد».
ضرورت تعادل و همسانی بین خوف‌ورجا از آن روست که اگر ترس انسان از حد بگذرد و فراتر از امید گردد باعث یأس از رحمت الاهی می‌شود و بالعکس اگر امید انسان از حد بگذرد، باعث امن از مکر الاهی می‌گردد. نباید از نظر دور داشت که کسب حالت خوف‌ورجا و رعایت تعادل بین آن‌دو کاری اختیاری و مورد رضای خداوند است و عبادت به‌حساب می‌آید. چون عبادت دارای دو اطلاق است: یکی عبادت به معنای خاص که تنها شامل عبادات توقیفی نظیر نماز، روزه و خمس می‌شود و دیگری عبادت به معنای عام که هر عمل نیکی که برای رضای الاهی انجام پذیرد مصداق آن به شمار می‌آید. بر این اساس، همان‌طور که مطالعه قرآن و روایات عبادت به‌حساب می‌آید، ترس از خدا و امید به او و حفظ تعادل بین این‌دو حالت که مرضیّ خداست عبادت می‌‌باشد و مراتب و درجات عبادت در این مورد نیز تطبیق پیدا می‌کند.
در روایات برای عبادت اقسام و مراتبی ذکر شده؛ از جمله در روایتی امام صادق(علیه السلام) برای عبادت و عبادت‌گزاران سه مرتبه برمی‌شمارند و می‌فرمایند:
الْعِبَادَه ثَلَاثَه: قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ خَوْفاً فَتِلْک عِبَادَه الْعَبِیدِ، وَقَوْمٌ عَبَدُوا
﴿ صفحه 264 ﴾
اللَّهَ تَبَارَک وَتَعَالَى طَلَبَ الثَّوَابِ فَتِلْک عِبَادَه الْأُجَرَاءِ، وَ قَوْمٌ عَبَدُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ حُبّاً لَهُ فَتِلْک عِبَادَه الْأَحْرَارِ وَ هِیَ أَفْضَلُ الْعِبَادَه؛(237) «عبادت سه گونه است: گروهی از ترس خداوند را عبادت می‌کنند، این عبادت بردگان است. گروهی برای ثواب و پاداش خدا را عبادت می‌کنند، این عبادت مزدگیران است و گروهی به جهت محبت به خدا وی را عبادت می‌کنند، این عبادت آزادگان و برترین عبادت است».
بر اساس این روایات، عالی‌ترین مرتبه عبادت مربوط به کسانی است که به عالی‌ترین مرتبه معرفت به خدا نایل آمده‌اند و دلشان مالامال از محبت و عشق به خدا گردیده و محرک و انگیزه آنها در همه کارها از جمله انجام عبادات، محبت و عشق به خداست. بی‌شک سرآمد این گروه، پیشوایان معصوم ما هستند که دارای عالی‌ترین مراتب معرفت و کمال انسانی هستند و با توجه به معرفت حقیقی آنان به خداوند، از روی ترس و یا طمع در پاداشْ خدای را عبادت نمی‌کنند؛ بلکه چون خداوند را مجلای محبت و عشق کامل و شایسته عبادت یافته‌اند به عبادتش می‌پردازند. بر این اساس، امیر مؤمنان علی(علیه السلام) می‌فرمایند:إِلَهِی مَا عَبَدْتُک خَوْفاً مِنْ عِقَابِک، وَلَا طَمَعاً فِی ثَوَابِک، وَلَکنْ وَجَدْتُک أَهْلًا لِلْعِبَادَه فَعَبَدْتُک؛(238) «خدایا، من از ترس عقاب و به طمع پاداشت تو را عبادت نکردم، بلکه تو را شایسته پرستش و عبادت یافتم، و آن‌گاه به عبادتت پرداختم».