سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

نقش تربیتی ترس از خدا

آیات قرآن و سیره و سخنان انبیا و ائمه اطهار(علیهم السلام) و بزرگان دین حاکی از آن است که خوف و خشیت از خداوند حقیقتی است انکارناپذیر و گریه‌های طولانی اولیای خدا حاکی از آن است که آنان حقیقتاً از خداوند ترس داشتند. همان‌طور که انسان از خود به‌عنوان عامل گناه و نیز از کیفر و عذابی که بر گناه مترتب می‌گردد می‌ترسد، از خداوند نیز که آتش جهنم را آفریده و کیفر و عذاب را مترتب بر گناه می‌کند می‌ترسد و نمی‌شود گفت ترس از خدا، به معنای ترس از خویش و گناه است. بلکه هم ترس از خویش و ترس از گناه و عذاب و نیز ترس از خدا، هریک در جای خود صحیح و قابل توجیه منطقی و عقلی است.
گرچه دعوت پیامبران الاهی هم شامل بشارت به رضوان و بهشت الاهی بود و هم بیم دادن از کیفر گناهان و عصیان خداوند، اما عمومی‌ترین، مؤثرترین و کارسازترین شیوه تربیتی پیامبران الاهی بیم دادن از عذاب الاهی بوده است و ترس از عذاب الاهی بهترین و مؤثرترین محرک برای اطاعت از احکام الاهی و رهایی از غفلت و وسوسه‌های شیطانی و غلبه بر هواهای نفسانی است. با تحقیقات و روش‌های علمی
﴿ صفحه 212 ﴾
روان‌شناختی و نیز با تجربه‌های عادی ما ثابت شده است که عامل محرک انسان در بیشتر کارها ترس است و می‌توان گفت در نود درصد موارد، ترس باعث تحریک و تلاش انسان می‌شود و ده‌ درصد رفتار ما از وعده پاداش یا جلب منفعت ناشی می‌گردد. آنچه باعث تلاش بیشتر دانش‌آموزان در تحصیلاتشان می‌شود، ترس از شکست و مردود شدن است و آنان اگر از مردود شدن و تنبیه و سرزنش پدر و مادر و دیگران نمی‌ترسیدند، درس نمی‌‌خواندند. بسیار اندک‌اند دانش‌آموزانی که تلاش آنان ناشی از ترس نیست و عشق به علم باعث تلاش و کوشش آنان برای فراگیری دانش می‌گردد. بر این اساس، پدر و مادر برای اینکه فرزندشان را به درس‌خواندن وادار کنند، او را از عواقب مردود گشتن و شکست در تحصیل علم می‌ترسانند.
در امور معنوی نیز گرچه ما معتقدیم که خداوند افزون بر جهنم، بهشت نیز دارد و رحمت خداوند بس گسترده و مقدم بر غضب اوست، یا من سبقت رحمته غضبه(186) و نیز گرچه اندکی از بندگان ره‌یافته به عالی‌ترین مراتب معرفت و کمال در سودای نیل به قرب و رضوان الاهی هستند و ازاین‌روی بشارت به رضوان الاهی و جوار او محرک اصلی آنان بر گزینش طریق درستی و سعادت است؛ اما در بیشتر مردم ترس از عقوبت الاهی باعث انجام وظایف و عبادات می‌گردد و اگر ترس از عقوبت نبود، اندکی از مردم به امید ثواب و پاداش الاهی که به مؤمنان راستین وعده داده شده است، به عبادات و تکالیف خود می‌پرداختند، وعده‌ای که خداوند درباره آن فرمود:
وَعَدَ اللّهُ الْمُؤْمِنِینَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا وَمَسَاکنَ طَیِّبَه فِی جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ أَکبَرُ ذَلِک هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ؛(187) «خداوند به مردان و زنان مؤمن بوستان‌هایی وعده داده است که
﴿ صفحه 213 ﴾
از زیر [درختان] آنها جوی‌ها روان‌ است، در آنها جاویدانند و نیز جوی‌ها خوش و پاکیزه در بهشت‌های پاینده، و خشنودی خدا از همه برتر و بزرگ‌تر است. این است رستگاری و کامیابی بزرگ».
البته در برخی از رفتارها، تنها امید به پاداشْ محرک است، چون عقوبتی برای ترک آنها در نظر گرفته نشده است. در این رفتار، امید به پاداش که مطلوب انسان است تأثیر مستقیمی در انجام آنها دارد و دراین‌میان، ترس از محرومیت از آن پاداش نیز به‌صورت غیرمستقیم محرک انسان می‌گردد. برای خداباوران و معتقدان به جهان آخرت، ترس از سختی‌های شب اول قبر و عذاب جهنم محرک اصلی انجام تکالیف و وظایف است و لکن کسانی که به عالی‌ترین مدارج معرفت دست یافته‌اند، بزرگ‌ترین و جان‌فزاترین نگرانی‌‌شان حرمان از توجه و عنایت خداوند است و این حرمان عذاب بزرگی است که اغلب انسان‌ها از آن غافل‌اند و تنها آن راه‌یافتگان به معرفت ناب توحیدی که قدر و ارزش جوار معبود را می‌شناسند، به آن واقف‌اند و باور دارند که حرمان از گفت‌وگوی معبود، چنان سنگین و گران است که عذاب گرفتار شدن به آتش جهنم در برابر آن ناچیز می‌نماید.
درباره تأثیر مشاهده نظام حکیمانه حاکم بر عالم و ارتباط آن با نظام تشریع و نقش آن در برانگیختن ترس از عقوبت مخالفت با تکالیف الاهی و مخالفت با مقررات تشریعی خداوند می‌فرماید:
إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لآیَاتٍ لِّأُوْلِی الألْبَابِ * الَّذِینَ یَذْکرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَک فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛(188) «همانا در آفرینش آسمان‌ها و زمین و در پی یکدیگر آمدن شب و روز
﴿ صفحه 214 ﴾
خردمندان را نشانه‌هاست، همان کسان که ایستاده و نشسته و بر پهلوها خفته خدای را یاد می‌کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند [و گویند:] پروردگارا، این را به گزاف و بیهوده نیافریدی، تو پاکی [از اینکه کاری به گزاف و بیهوده کنی] پس ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه‌دار».
وقتی انسان به آفریده‌های خداوند می‌نگرد، و به‌خصوص در شب که آرامش و سکون همه ‌جا گسترده شده به آسمان و ستارگانی که به زیبایی به جلوه‌گری می‌پردازند می‌نگرد، مسحور و مبهوت جلال و شکوه خداوندی می‌گردد و پیش خود می‌اندیشد که این نظام شکوهمند و حکیمانه نمی‌تواند بی‌هدف و به گزاف آفریده شده باشد. بی‌تردید این نظام دارای حساب، کتاب، قانون و هدف است. آن‌گاه در پی تأمل در عظمت آفرینش پدیده‌های پیرامون خویش، به خود می‌نگرد و به این حقیقت اعتراف می‌کند که نظام حاکم بر وجود و رفتار او به‌عنوان جزئی از نظام آفرینش، حکیمانه و از روی حساب و کتاب و دارای هدف است. بنابراین، او در حوزه رفتار تشریعی خود و در قبال نظام تشریع الاهی مسئول است و باید پاسخ‌گوی رفتار خود باشد که اگر با نظام و مقررات تشریعی خداوند مخالفت کند و در چارچوب مسیری که خداوند برای زندگی او ترسیم کرده گام برندارد و به اخلال در قوانین الاهی بپردازد، کیفر و مجازات می‌شود.

اهمیت ترس از خدا و عذاب‌های اخروی

چنان‌که در مباحث پیشین نیز گفتیم، برخلاف برخی از سخنان روان‌شناسان که به‌طور مطلق ترس را مورد نکوهش قرار می‌دهد و آن را گناه بزرگی معرفی می‌‌کند، ترس در جای خود مهم، سازنده و نقش اساسی در زندگی انسان دارد. البته انسان نباید در حالت ترس افراط داشته باشد و از هرچیزی و هرکسی بترسد و از منظر تعالیم دینی، ترس از
﴿ صفحه 215 ﴾
غیرخدا نکوهیده است و ازاین‌روی اگر دشمنان ملتی را تهدید به برخورد نظامی و حتی حمله اتمی کردند، آن ملت نباید بترسد و صحنه را خالی کند، بلکه باید با توکل بر خدا در برابر دشمنان بایستد و به یاری و امدادهای الاهی ایمان داشته باشد. اما ترس از خداوند فضیلت بزرگی است و انسان باید از خداوند متعال که حاکم هستی است و همه مقدرات عالم به اذن و اراده او رقم می‌خورند بترسد. او باید از اینکه بر اساس نظام حکیمانه خداوند بر عالم، در صورت سرپیچی از دستورات خداوند، سرنوشت او به انحطاط و گرفتار آمدن به آتش جهنم منتهی گردد بترسد. زیان‌های دنیوی موقتی هستند و بالاخره به پایان می‌رسند و آن زیان‌ها حداکثر در طول زندگی دنیوی انسان را گرفتار خویش می‌سازند، اما عذاب‌های اخروی ابدی و جاودانه‌اند و انسان تبهکار را گریزی از آنها نیست. اینجاست که عقل به انسان حکم می‌کند که فکرش را صرفاً معطوف به خطرات و زیان‌های موقتی دنیا نکند، و بیش از هرچیز به خطرات و زیان‌های ابدی آخرت بیندیشد و درصدد نجات از آنها برآید و همیشه ترس از گرفتار شدن به آنها را در دل خود زنده بدارد. البته انسان باید در حالت ترس از خدا و عذاب‌های الاهی جانب اعتدال را رعایت کند و ترس او چندان تشدید نگردد که به ناامیدی از رحمت الاهی بینجامد و در نتیجه شدت آن ترس، راه توبه را به روی خویش مسدود ببیند و امیدی به مغفرت و آمرزش الاهی نداشته باشد.
عامل ترس از خدا و بلاها نقش محوری و اساسی در پذیرش دعوت انبیا و ایمان مردم به خدا داشته است و بدون عامل خوف و خشیت از خدا چندان زمینه‌ای برای پذیرش سخنان انبیای الاهی فراهم نبوده است؛ ازاین‌روی خداوند می‌فرماید:إِنَّمَا تُنذِرُ الَّذِینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُم بِالغَیْبِ وَأَقَامُوا الصَّلاه ...؛(189) «[تو] تنها کسانی را که از پروردگارشان در نهان می‌ترسند و نماز برپا می‌دارند هشدار و بیم می‌دهی».
﴿ صفحه 216 ﴾
اگر خوف و خشیت در اقوام پیامبران الاهی نمی‌بود، نه فقط سخنان پیامبران، بلکه معجزات آنان نیز در آنها اثر نمی‌گذاشت؛ تا آنجا که در واکنش به سخنان پیامبران، آنها را مسخره می‌کردند و معجزه آنها را سحر و جادو تلقی می‌کردند و با این اتهام شانه از زیر بار پذیرش دعوت فرستادگان خدا خالی می‌کردند؛ قرآن دراین‌باره می‌فرماید: وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَیْهِم بَابًا مِّنَ السَّمَاء فَظَلُّواْ فِیهِ یَعْرُجُونَ * لَقَالُواْ إِنَّمَا سُکرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَّسْحُورُونَ؛(190) «و اگر دری از آسمان بر آنان بگشاییم تا پیوسته در آن بالا روند [و قدرت و معجزات ما را بنگرند]؛ هرآینه گویند:‌ چشمان ما را پوششی برنهاده‌اند [ما را چشم‌بندی کرده‌اند] بلکه ما گروهی جادو زده‌ایم».

حقیقت خشیت از خداوند

چنان‌که گفته ‌شد خوف و ترسْ عبارت است از نگرانی و بیم از خسارت و زیانی که متوجه انسان می‌گردد و «خشیت» یکی از گونه‌های خوف و به معنای ترس از جلال و عظمت دیگری همراه با احساس حقارت و کوچکی است. برخی برآنند که خشیت از خوف شدید‌تر است و این کلمه از «شجره خاشیه» به معنای درختی که به‌کلی خشکیده است گرفته شده و خوف به معنای نقصان و از «ناقه خوفاء» گرفته شده که به معنای شتر مریضی است که هنوز از بین نرفته است، و خشیت در صورتی به کار می‌رود که آنچه انسان از آن می‌ترسد دارای عظمت و شکوه باشد.(191) در مورد خداوند، خشیتْ ترس بنده از عظمت و جلال کبریای خداوندی است.
برخی برآنند که کاربرد خشیت با خوف متفاوت است و خوف در جایی استعمال می‌شود که ترس از خطر و ضرر باشد و خشیت به حالت ازخودباختگی، حقارت و
﴿ صفحه 217 ﴾
کوچکی همراه با بیم در برابر عظمت و جلال دیگری که ممکن است با ترس از خطر و ضرر نیز همراه نباشد اطلاق می‌گردد، اما در قرآن و روایات گاهی واژه خوف به‌جای خشیت به کار رفته و بالعکس، گاهی واژه خشیت به‌جای خوف به کار رفته است. به عنوان نمونه خداوند می‌فرماید: وَیُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَالْمَلاَئِکه مِنْ خِیفَتِهِ ...؛(192) «و رعد با ستایش او و فرشتگان از بیمش او را به پاکی یاد می‌کنند».
روشن است که در آیه فوق «خیفته» که از مشتقات «خوف» است به معنای خشیت به کار رفته است، چه ‌اینکه عذاب الاهی متوجه فرشتگان نمی‌گردد تا آنان از آن ترس داشته باشند. به آنان، چون انسان و جن، تکلیف اختیاری متوجه نگردیده تا در صورت مخالفت کیفر شوند و طبیعت و فطرت وجودی آنها بر عبادت و ستایش خداست و ممکن نیست لحظه‌ای از آن تخلف و تخطی داشته باشند. پس ترس آنان ناشی از درک ابهت و عظمت و جلال خداوند است. البته در برخی از آیات، خشیت و خوف در همان معنای اصطلاحی و رایج در ادبیات دینی به کار رفته‌اند؛ به عنوان نمونه خداوند می‌فرماید: لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَّرَأَیْتَهُ خَاشِعًا مُّتَصَدِّعًا مِّنْ خَشْیَه اللَّهِ...؛(193) «اگر این قرآن را بر کوهی فرو می‌فرستادیم هرآینه آن را از بیم خدا ترسان و شکافته می‌دیدی».
در این آیه «خشیت» به معنای رایج خودش به کار رفته است، چه اینکه ترس از عذاب الاهی در مورد کوه صدق نمی‌کند.
وقتی انسان در برابر شخصیت بزرگی قرار می‌گیرد و تحت تأثیر ابهت و عظمت او واقع می‌شود، حالت خشیت، انفعال، خودباختگی و کوچکی در او پدید می‌آید. هرچند عظمت و شکوه کسی که انسان با او رو‌به‌رو می‌گردد فزون‌تر باشد، آن حالت خشیت در انسان تشدید می‌گردد. به‌عنوان نمونه کسی که به محضر مراجع تقلید و مقام معظم
﴿ صفحه 218 ﴾
رهبری بار می‌یابد، بدون آنکه خطری را احساس کند و ترسی از آنها داشته باشد، متناسب با معرفتی که از آنان دارد، احساس خردی و کوچکی می‌کند و تحت تأثیر شخصیت بزرگ آنان زانوان تواضع بر زمین می‌نهد و توان ابراز وجود و حتی سخن گفتن از او گرفته می‌شود. با توجه به عظمت و شأن والای امام معصوم(علیه السلام) که قابل مقایسه با مقام و منزلت مراجع تقلید نیست تا آنجا که آن بزرگواران خود را خاک پای پیشوایان معصوم(علیهم السلام) به‌حساب می‌آورند، اگر کسی توفیق باریابی به محضر امام معصوم(علیه السلام) را پیدا کند، تحت تأثیر عظمت و شکوه وی چه حالتی خواهد داشت؟ تازه امامان معصوم(علیهم السلام) مخلوق و بنده خدا هستند و هیچ‌گاه عظمت و شکوه آنان قابل مقایسه با عظمت و شکوه خداوند نیست. حال تصور کنید کسانی را که معرفت کامل به مقام و عظمت خداوند دارند که وقتی با آن موجود نامحدود و نامتناهی و دارای قدرت مطلق مواجه می‌گردند و در برابر عظمت بی‌نهایت او قرار می‌گیرند، چنان احساس خشیت و ذلتی به آنها دست می‌دهد که نزدیک است قالب تهی ‌کنند. خداوند درباره تجلی عظمت خویش بر حضرت موسی(علیه السلام) و واکنش آن حضرت می‌فرماید:
وَلَمَّا جَاء مُوسَى لِمِیقَاتِنَا وَکلَّمَهُ رَبُّهُ قَالَ رَبِّ أَرِنِی أَنظُرْ إِلَیْک قَالَ لَن تَرَانِی وَلَـکنِ انظُرْ إِلَى الْجَبَلِ فَإِنِ اسْتَقَرَّ مَکانَهُ فَسَوْفَ تَرَانِی فَلَمَّا تَجَلَّى رَبُّهُ لِلْجَبَلِ جَعَلَهُ دَکا وَخَرَّ موسَى صَعِقًا فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ سُبْحَانَک تُبْتُ إِلَیْک وَأَنَاْ أَوَّلُ الْمُؤْمِنِینَ؛(194) «و چون موسی به وعده‌گاه ما آمد و پروردگارش با او سخن گفت، گفت: پروردگارا [خود را] به من بنمای تا به تو بنگرم. گفت: هرگز مرا نخواهی دید، ولیکن به این کوه بنگر، پس اگر در جای خود قرار و آرام داشت مرا خواهی دید. و چون پروردگارش بر آن کوه تجلی کرد، آن را خرد و پراکنده ساخت و موسی مدهوش بیفتاد و چون به
﴿ صفحه 219 ﴾
خود آمد، گفت: [بار خدایا،] تو پاک و منزهی [از اینکه با چشم دیده شوی] به تو بازگشتم و من نخستین باوردارنده‌ام».
ما وقتی به سیره و حالات رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) می‌نگریم، درمی‌یابیم که آنان در مقام مناجات و راز و نیاز و مواجهه با عظمت و جلال الهی، حد اعلای خشیت را به ظهور می‌رساندند تا آنجا که گاهی از خشیت خدا بی‌هوش می‌گردیدند. دراین‌باره روایات فراوانی وارد شده است و از جمله درباره امام سجاد(علیه السلام)، وارد شده: کان علی‌بن‌الحسین(علیه السلام) إِذَا حَضَرَتِ الصَّلَاه إقْشَعَرَّ جِلْدُهُ وَ اصْفَرَّ لَوْنُهُ وَ ارْتَعَدَ کالسَّعَفَه؛(195) «امام سجاد(علیه السلام) همواره چنان بود که به هنگام رسیدن وقت نماز پوست بدنش به لرزه می‌افتاد و رنگش زرد می‌گشت و چون شاخه نخل به خود می‌لرزید».
همچنین در روایتی درباره‌ امام مجتبی(علیه السلام) آمده است:
أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ عَلِیٍّ(علیه السلام) کانَ إِذَا تَوَضَّأَ ارْتَعَدَتْ مَفَاصِلُهُ وَاصْفَرَّ لَوْنُهُ، فَقِیلَ لَهُ فِی ذَلِک فَقَالَ، حَقٌّ عَلَى کلِّ مَنْ وَقَفَ بَیْنَ یَدَیْ رَبِّ الْعَرْشِ أَنْ یَصْفَرَّ لَوْنُهُ وَتَرْتَعِدَ مَفَاصِلُهُ؛(196) «همانا امام حسن مجتبی(علیه السلام) چنان بود که وقتی وضو می‌گرفت بندبند وجودش به لرزه می‌افتاد و رنگش زرد می‌گشت، دراین‌باره از حضرت سؤال شد آن حضرت فرمود: هرکس که در پیشگاه پروردگار عرش قرار گیرد شایسته است که رنگش زرد گردد و بندبند وجودش به لرزه افتد».
بی‌تردید چنین حالت خشیتی ناشی از ترس از گناه و عذاب الاهی نبوده، بلکه ناشی از درک عظمت الاهی و تجلی جلال معبود در آن حضرات بوده که به عالی‌ترین مراتب معرفت الاهی نایل آمده بودند و طبیعی است کسانی با آن معرفت متعالی وقتی با عظمت و جلال الاهی روبه‌رو می‌گردند، از شدت خشوع و خشیت به خود بلرزند و دهشت آنان را فرا گیرد.
﴿ صفحه 220 ﴾