سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

درخواست‌های امام سجاد(علیه السلام) از خداوند

در پایان مناجات، حضرت می‌فرمایند:
فَاَسْئَلُک بِبَلاغَه حِکمَتِک، وَنَفاذِ مَشِیَّتِک، اَنْ لا تَجْعَلَنى لِغَیْرِ جُوْدِک مُتَعَرِّضاً، وَلا تُصَیِّرَنى لِلْفِتَنِ غَرَضاً وَکنْ لى عَلَى الْأَعْدآءِ ناصِراً، وَعَلَى الْمَخازى وَالْعُیُوبِ ساتِراً، وَمِنَ الْبَلاءِ واقِیاً، وَعَنِ الْمَعاصى عاصِماً بِرَأْفَتِک وَرَحْمَتِک، یا اَرْحَمَ الرَّاحِمینَ؛ «پس از تو مسئلت دارم که به حکمت بالغه و نفوذ مشیتت چنان کنی که جز به بخشش تو به هیچ‌چیز روی نیاورم. و از تو تمنا دارم که مرا هدف فتنه‌ها قرار ندهی و بر دشمنان پیروزم‌ گردانی و بر رسوایی‌ها و عیب‌هایم پرده افکنی و از بلا نگه‌داری و از گناهان حفظ کنی؛ به مهر و رحمتت ای مهربان‌ترین مهربانان».
حضرت در این فراز به واسطه حکمت بالغه و مشیت نافذ خداوند، درخواست‌های خود را از خداوند مطرح می‌کنند. قبل از بررسی درخواست‌های آن حضرت، بایسته گفتن است که همه کارهای خداوند مبتنی بر حکمت کامل است و خداوند خواست خود را با حکمت کامل و نافذ به اجرا می‌گذارد. همچنین مشیت الاهی در سراسر هستی جاری و نافذ است و کاری جز از طریق مشیت الاهی انجام نمی‌پذیرد. حتی انسان که فاعل مختار است به‌جز از طریق اسبابی که خداوند در اختیار او نهاده کاری از پیش نمی‌برد و همه اسبابی که در اختیار انسان هستند، نظیر فهم، اراده، سلامتی، آب و هوا همگی مجاری مشیت الاهی هستند تا انسان کار شایسته و نیک را اراده کند و انجام دهد و اگر آن اسباب فراهم نبودند، انسان قادر بر انجام کاری از جمله کار نیک نمی‌بود. نکته دیگر آنکه وقتی ما می‌‌خواهیم کاری را انجام دهیم، به‌صرف خواستن ما کار انجام نمی‌گیرد و برای عملی شدن خواست ما شرایط فراوانی باید فراهم گردند که بسیاری از آنها از حیطه اراده و خواست ما خارج هستند. اما خواست و مشیت خداوند
﴿ صفحه 191 ﴾
کامل و نافذ است و متوقف بر شرایط بیرونی نیست و به‌مجرد‌آنکه خداوند اراده کند، مراد خداوند تحقق می‌یابد و تحقق مراد و خواست خداوند بر شرایطی که خارج از اراده و مشیت خداوند باشد متوقف نیست. این معنا را خداوند در آیه شریفه این‌گونه بیان می‌کند:إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کنْ فَیَکونُ؛(173) «جز این نیست که کار و فرمان او، چون چیزی را بخواهد، این است که گویدش: باش، پس می‌باشد».
اما درخواست‌های حضرت از خداوند:
1. ما را جز در معرض جود و احسانت در نیاوری: یعنی خدایا به من توفیق بده که فقط چشم به جود و احسان تو داشته باشم و سراغ غیر تو نروم. شکی نیست که انسان هرچند لایق فضل و رحمت الاهی نباشد، اما پیوسته به بخشش و رحمت الاهی نیازمند است و درهر‌حال از رحمت الاهی بهره‌مند است. در مناجات شعبانیه امیر مؤمنان(علیه السلام) می‌خوانیم: اِلهى اِنْ کنْتُ غَیْرَ مُسْتَاْهِلٍ لِرَحْمَتِک، فَاَنْتَ اَهْلٌ اَنْ تَجُودَ عَلىَّ بِفَضْلِ سَعَتِک؛(174) «خدایا، اگر من شایسته رحمت و بخشش تو نیستم، تو سزاوار و شایسته آن هستی که با فضل بی‌کران و گسترده‌ات بر من ببخشایی».
2. مرا آماج تیر فتنه‌ها نگردانی: منظور از فتنه‌ها گمراهی‌ها و انحرافات و نیز امتحان و آزمایش و همچنین بلا و عذاب است که از هر سو انسان را فرا می‌گیرند و اگر انسان دچار غفلت شود و هشیارانه با آنها برخورد نکند هلاک می‌گردد.
3. بر دشمنان پیروزم گردان: انسان در زندگی با دشمنان فراوانی روبه‌رو می‌گردد. دشمنان بیرونی و درونی که هریک به سهم خود گرفتار‌ی‌ها و خطراتی را برای انسان فراهم می‌آورند. سخت‌ترین این دشمنان، شیطان است و در نتیجه سخت‌ترین مبارزه انسان در مصاف با این دشمن غدّار انجام می‌گیرد. بنابراین، برای غلبه بر این دشمن خطرناک، انسان باید به خداوند
﴿ صفحه 192 ﴾
پناه برد و از او بخواهد که او را تحت حمایت خود قرار دهد و دلش را با ایمان به خویش استوار و محکم سازد و در مصاف با شیطان از لطف و عنایت خویش بهره‌مندش گرداند، تا بتواند در این مصافِ سرنوشت‌ساز فرجامی سعادتمندانه داشته باشد.
4. بر عیب‌ها و رسوایی‌هایم پرده بپوشان: یکی از صفات و اسمای خداوند ستّار است. خداوند عیب‌ها و رسوایی‌های انسان را از چشم دیگران پنهان می‌دارد و وی را نزد دیگران رسوا نمی‌سازد. بر اساس برخی از روایات، خداوند متعال تا وقتی انسان به آخرین مراحل انحطاط و سقوط نرسیده، عیب‌ها و رسوایی‌هایش را می‌پوشاند که اگر چنین نمی‌کرد، انسان در نزد نزدیکان خویش نیز خوار می‌گشت و همه از او فاصله می‌گرفتند. خداوند چنان بر عیب بنده خطاکارش پرده‌پوشی می‌کند که گویی او به‌جای بنده خود شرم و حیا می‌کند.
5. مرا از بلا نگه‌دار: بلاها و حوادث انسان را فرا گرفته‌اند و او را گریزی از بلاها و حوادثی که باعث بیماری، مرگ و اختلال زندگی او می‌شوند نیست. خداوند بر اساس سنت خود مخلوقات و بندگان خود را با بلاها و گرفتاری‌هایی مواجه می‌سازد و خودش نیز آنها را از آن بلاها حفظ می‌کند و اگر پناه امن الاهی نمی‌بود، آن بلاها خیلی زود انسان را از پای درمی‌آوردند.
6. مرا از گناهان حفظ کن: شکی نیست عامل درونی هوای نفس و عوامل بیرونی یعنی ابلیس و شیاطین زمینه طغیان و سرپیچی از دستورات الاهی را در انسان فراهم می‌آورند و مقاومت در برابر شیطان در سایه اعتقاد راسخ به خداوند و ایمان به دستورات او و به‌خصوص در پرتو لطف و عنایت خداوند میسر می‌گردد و اگر خداوند در کارزار سخت و دشوار با شیطان و هواهای نفسانی انسان را یاری نکند و او را از تیرهای فتنه و وسوسه‌های شیطانی حفظ نکند، وی نمی‌تواند فرشته هدایت و سعادت را در آغوش کشد و در نتیجه در گرداب هلاکت و نابودی فرو می‌رود و برای همیشه آتش قهر الاهی و رسوایی او را درهم می‌شکند.
﴿ صفحه 195 ﴾

گفتار سیزدهم: (نقش سازنده ترس از خدا (1))

حالات فطری انسان و راهکار اعمال صحیح آنها

پس از بررسی دو مناجات از مناجات‌های امام سجاد(علیه السلام) مجال پرداختن به مناجات خائفین رسیده است. قبل از بحث و بررسی این مناجات، این نکته را متذکر می‌گردیم که منظور از عناوین مناجات خمس عشر، نظیر عنوان «شاکین»، «راجین» و «خائفین» این نیست که مردم چند دسته‌اند و برخی ترسان‌اند و برخی امیدواران، و کسانی که ترسانند باید مناجات خائفین را بخوانند و کسانی که امیدوار هستند مناجات راجین را بخوانند. بلکه عناوین آن مناجات‌ها ناظر به حالات بندگان خداست که بر اثر عوامل خاصی در آنها پدید می‌آید. مثلاً گاهی بر اثر عوامل و شرایط خاصی ترس بر انسان غلبه می‌کند و در مقابل، گاهی بر اثر توجه به اموری خاص و یا مطالعه برخی از آیات و روایات حالت امید بر انسان غلبه می‌یابد و در چنین شرایطی است که خواندن مناجات خاصّی توصیه می‌شود.
نکته دیگر آنکه حالات، احساسات و عواطف انسان ریشه فطری دارند و در جای خود و با رعایت شرایط خاصی مفید و مؤثرند. حالت شادی در انسان فطری است و خداوند انسان را به‌گونه‌ای آفریده که در شرایط خاصی شاد گردد و همین‌طور حالت
﴿ صفحه 196 ﴾
غم، فطری است و طبیعت انسان ایجاب می‌کند که در شرایط خاصی غمگین گردد و این دو حالت در جای خود و با رعایت اعتدالْ مفید و ثمربخش می‌باشند. و تعیین موارد صحیح و حدّ اعتدال آنها در مواردی با دلیل عقلی مشخص می‌گردد. البته حوزه تشخیص عقل محدود است و عقل به‌طور کامل نمی‌تواند انسان را به همه مواردی که اعمال حالات روانی صحیح و بجاست راهنمایی کند و گاهی عقل در تشخیص مصادیق صحیح آن حالات دچار ابهام و اشتباه می‌شود. البته برای متدینان، بهترین راه برای تشخیص درست آموزه‌ها و دستورات دینی است و آنان با مراجعه به آن تعالیم سعادت‌بخش، درمی‌یابند که دین در چه مواردی شادی را مفید و لازم می‌داند و در چه مواردی حزن و اندوه را. در چه مواردی ما را به تقویت حالت خوف و خشیت، و یا رجا و امید دعوت می‌کند.