سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

حکمت آفرینش شیطان

برای افراد سطحی و کسانی که با فلسفه آفرینش و حکمت نهفته در تدبیر الاهی آشنا
﴿ صفحه 167 ﴾
نیستند و از معارف بلند توحیدی و تعالیم الاهی بهره‌ای ندارند کراراً این سؤال مطرح می‌شود که چرا خداوند شیطان را آفرید تا مردم را به گمراهی بکشاند؟ پاسخ این است که خداوند عالم را آفرید و در آن نظام اسباب و مسببات را جاری ساخت و وجود اسباب، ناشی از حکمت الاهی و فلسفه وجود عالم است. بر این اساس، همه کارها و حتی کاری خرد و کوچک نیز بی‌سبب انجام نمی‌پذیرد. به‌عنوان مثال، ما نیاز به غذا داریم و در معارف دینی تصریح شده که روزیِ همگان با خداوند است و برای خداوند زحمتی نداشت که روزیِ ما را آماده در اختیارمان بنهد. اما بر اساس نظام اسباب و مسببات و حکمت الاهی، کارگر باید کار کند و در قبال آن مزد دریافت کند و کشاورز باید زراعت کند و گندم و سایر مواد غذایی فراهم آورد و هرکسی به طریقی تلاش کند تا احتیاجات مردم تأمین گردد. در فرایند کار و تلاش و تأمین روزی، زمینه‌های فراوانی برای آزمایش ما و تکالیف متعددی برای ما و کسانی که با ما در ارتباط هستند فراهم آورده است که در نتیجه آنها، انسان در هر قدمی که به پیش می‌نهد یا بهشت را برای خود فراهم می‌آورد و یا جهنم را، یا به ثواب می‌رسد و یا به عقاب: اینکه کشاورز در زمین خود کشت می‌کند، یا در زمین غصبی؟ آیا آب حلال به زراعت خود می‌دهد و یا آب غصبی؟ آیا زکات محصولش را می‌دهد و یا نمی‌دهد و آیا مزد کارگر را کامل پرداخت می‌کند و یا نه؟ آیا نانوا نان سالم تحویل مردم می‌دهد و یا نان سوخته و نپخته تحویل مردم می‌دهد؟ آیا کاسب کم‌فروشی می‌کند و یا نه؟ پس برای اینکه شکم انسان سیر شود و زندگی‌اش گذرانده شود،‌ تکالیف فراوانی پیش روی اوست که زمینه رشد او را فراهم می‌آورند. چه اینکه هدف و غایت انسان تعالی و رشد است و این مهم در سایه اطاعت خدا فراهم می‌آید و اطاعت خدا نیز در زمینه اوامر و نواهی الاهی فراهم می‌آید و هر قدر تکالیف الاهی فزون‌تر باشند، زمینه تکامل انسان بیشتر و گسترده‌تر خواهد بود.
﴿ صفحه 168 ﴾
گرچه هواهای نفسانی که انسان را به تمایلات و امیال دعوت می‌کند خود عامل امتحان انسان است که با موافقت با آنها انسان درصدد دامن زدن به شهوات و خواسته‌های نفس و بازماندن از تعالی و کمال برمی‌آید و در مقابل، در صورت مخالفت با آن هواها و عمل به مقتضای عقل و فطرتْ زمینه تعالی و شکوفایی استعدادهای ملکوتی و معنوی خود را فراهم می‌آورد. اما در بسیاری از موارد، هر دو عامل از هر دو سو، ضعیف هستند و برای اینکه زمینه امتحان عمیق‌تر و قوی‌تر گردد، نیازمند تحریک و تقویت می‌باشند و دراین‌بین شیطان نقش تقویت و تحریک هواهای نفسانی را ایفا می‌کند.
بر اساس وسوسه و تحریک شیطان است که کراراً خواسته‌هایی در درون ما شکل می‌گیرند و رفتارهایی از ما سر می‌زنند که تعجبمان را برمی‌انگیزانند. مثلاً انسان تصور می‌کند که فلان غذای حرام لذتش بیشتر از غذای حلال است و وقتی آن را مصرف کرد، درمی‌یابد که گرفتار توهم شده و آن غذا فاقد لذتی بود که تصور می‌کرد. اما در کمال شگفتی بار دوم نیز با این توهم که آن غذا لذت‌بخش‌تر است بدان تمایل می‌یابد و چندین بار این وضعیت تکرار می‌گردد و هر بار انسان متوجه می‌شود که به خطا رفته است و مجدداً وسوسه شیطان باعث می‌گردد که خطای پیشین را تکرار کند و وقوف بر تجربه‌های ناموفق سودی به حال او نمی‌بخشد. یا اینکه انسان تصور می‌کند که نگاه کردن به نامحرم لذت‌بخش است و لذت فوق‌العاده‌ای دارد، اما پس از آنکه نگاهش به نامحرم جلب گردید و پس از تأمل و تفکر درمی‌یابد که آن رفتار چندان هم لذت‌بخش نبود. بااین‌وجود روز دیگر در پی آن برمی‌آید که به نامحرم نگاه کند و به آن لذت موهوم دست‌ یابد. به‌هرروی، انسان از تکرار رفتار‌های ناصواب و غیرمفید تعجب می‌کند که چرا پیوسته فریب می‌خورد و مجدداً به کاری که بر بی‌ثمر و ناصواب بودنش واقف گردیده بود دست ‌می‌یازد. قرآن عامل فریب خوردن‌های مکرر را شیطان معرفی
﴿ صفحه 169 ﴾
می‌کند و لذت‌بخش قلمداد کردن گناه را ناشی از وسوسه و آراستگی گناه از سوی شیطان می‌داند و دراین‌باره می‌فرماید: قَالَ رَبِّ بِمَآ أَغْوَیْتَنِی لأُزَیِّنَنَّ لَهُمْ فِی الأَرْضِ وَلأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ؛(148) «[شیطان] گفت: خداوندا، به سبب آنکه مرا به راه هلاکت افکندی هرآینه در زمین [باطل را] در نظرشان می‌آرایم و همگی‌شان را گمراه می‌کنم».

گونه‌های تصرفات شیطان در انسان

به‌طورکلی تصرفات و کارهای شیطان به دو دسته تقسیم می‌شوند:
1. تصرف و دخالت در شناخت‌ها و باورهای انسان به‌وسیله القائات و وسوسه‌های خود. در این راستا گاهی شیطان با وسوسه و تشکیک یقین انسان را تبدیل به شک می‌کند و باعث تردید انسان در امر یقینی می‌شود. مثلاً به انسان چنین القا می‌کند که چنان‌که پیش‌تر درباره فلان امر به خطا رفتی، ممکن است در این امری که یقینی می‌پنداری نیز خطا کرده باشی. حتی شیطان گاهی در یقینی و بدیهی‌ترین کارها که از سوی هیچ انسان عاقلی قابل انکار نیست، انسان را به تردید وامی‌دارد و باعث می‌گردد که انسان در آن امر بدیهی نیز شک کند.
2. تصرفات شیطان در رفتار انسان که به‌وسیله آراستن و زیبا نشان دادن رفتاری، انسان را به سمت انجام آن سوق می‌هد و با القا و ایجاد توهم وجود لذت فوق‌العاده در کار زشتی، انسان را به انجام آن وامی‌دارد و پس از آنکه انسان به موهوم و غیرواقعی بودن آن لذت پی‌ برد، دوباره با ترفند و حیله‌ای جدید انسان را فریب داده و به انجام همان گناه وامی‌دارد و پی‌در‌پی انسان را اسیر وسوسه‌ها و فریفته لذت‌های موهوم می‌سازد. از جمله دخالت‌ها و تأثیرات شیطان در انسان این است که ترس و بیم از انجام و امتثال تکلیف واجب الاهی را در انسان برمی‌انگیزاند و بدین وسیله مانع انجام
﴿ صفحه 170 ﴾
تکالیف الاهی می‌گردد. نمونه بارز آن خودداری از پرداخت خمس است که گاهی افرادی پول‌های گزافی صرف تفریح، شب‌نشینی‌ها و امور غیرضروری و گاه بی‌فایده و بی‌ثمر می‌کنند،‌ اما حاضر نیستند بخشی از آن پول را به‌عنوان خمس و جهت عمل به تکلیف و وظیفه الاهی پرداخت کنند؛ چون می‌ترسند که با پرداخت خمس فقیر و نیازمند گردند. خداوند درباره دسیسه شیطان در بازداشتن انسان از انجام تکالیف مالی خود می‌فرماید: الشَّیْطَانُ یَعِدُکمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکم بِالْفَحْشَاء وَاللّهُ یَعِدُکم مَّغْفِرَه مِّنْهُ وَفَضْلاً وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ؛(149) «شیطان شما را از تهی‌دستی بیم می‌دهد و به زشت‌کاری [بخل و منع صدقات] فرمان می‌دهد و خدا شما را به آمرزش و بخشش خویش نوید می‌دهد؛ و خداوند گشایش‌بخش و داناست».
بنابراین، شیطان چون نمی‌تواند به زور انسان را به گناه وادارد و مانع انتخاب و اختیار انسان گردد، با شگردها و ترفند‌های گوناگون درصدد فریب دادن انسان برمی‌آید. گاهی با جلوه‌گری و زیبا جلوه دادن گناهی انسان را به آن دعوت می‌کند و گاهی با ایجاد ترس و بیم در دل انسان، او را از انجام تکلیف الاهی وامی‌دارد و هر بار که انسان پس از انجام هر گناهی پشیمان می‌گردد و پی به فریب شیطان می‌برد، مجدداً با نیرنگی دیگر همان گناه را در نظر انسان می‌آراید و وی را به انجام آن وامی‌دارد. شیطان‌های آدم‌نما نیز برای به انحراف کشاندن جوانان همین شیوه را به کار می‌گیرند. برای اینکه جوان خام و بی‌تجربه‌ای را به مجالس فساد دعوت کنند، با ردیف کردن سخنان راست و دروغ به توصیف آن مجالس می‌پردازند و بالأخره آن جوان را به شرکت در چنان مجالسی تحریک و تشویق می‌کنند و پس از آنکه آن جوان به پوچ بودن آن توصیفات و بی‌ثمر و بلکه زیان‌بخش بودن آن مجالس پی برد، مجدداً شب دوم با شگرد و حیله‌ای جدید او را فریب می‌دهند تا آنکه او را آلوده به فساد و شرکت در مجالس عیش و نوش ‌کنند.
﴿ صفحه 171 ﴾
به‌هرروی، شیطان از هواهای نفسانی که نقطه ضعف انسان است سوءاستفاده می‌کند و با زیبا جلوه دادن گناهان و مفاسد، انسان را به‌طرف آنها سوق می‌دهد و کار انسان را به جایی می‌رساند که با همه وجودْ تسلیم وسوسه‌های شیطانی می‌گردد و عنان اختیار خویش را به دست شیطان می‌سپارد و به هرکجا و هر سو که شیطان بخواهد او را می‌برد.

گونه‌های دشمنی‌های شیطان در حق انسان در سخن امام سجاد(علیه السلام)

در فراز دوم مناجات که به بهانه آن مباحثی را طرح کردیم، امام سجاد(علیه السلام) می‌فرمایند:
إِلهى اَشْکو اِلَیْک عَدُوّاً یُضِلُّنى ، وَشَیْطاناً یُغْوینى ، قَدْ مَلَأَ بِالْوَسْواسِ صَدْرى ، وَاَحاطَتْ هَواجِسُهُ بِقَلْبى ، یُعاضِدُ لِىَ الْهَوى ، وَیُزَیِّنُ لى حُبَّ الدُّنْیا، وَیَحُولُ بَیْنى وَبَیْنَ الطَّاعَه وَالزُّلْفى ؛ «خدایا، به تو شکایت می‌کنم از دشمنی که گمراهم می‌کند و شیطانی که فریبم می‌دهد و از وسوسه‌هایش سینه‌ام را پر ساخته است و اوهام و خیالات باطلش قلبم را احاطه کرده است. هوا و هوس مرا دستیار است و دوستی دنیا را در نظرم می‌آراید و میان من و طاعت و مقام قرب تو جدایی می‌افکند».
انسان همواره با دو دشمن خطرناک روبه‌روست: یکی نفس امّاره که دشمن درونی است، و دیگری شیطان که دشمن بیرونی است. درباره شدت دشمنیِ نفس امّاره، رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در سخن هشدارگونه خود فرمودند: أعدى عدوِّک نَفْسُک التی بَیْنَ جَنْبَیْک؛(150) «بدترین دشمنان تو نفسی است که بین دو پهلوی تو قرار گرفته است».
اما درباره دشمنی‌های شیطان در حق انسان، یکی از لطف‌های بزرگ قرآن در حق ما این است که به‌صورت‌‌های گوناگون دشمنی‌های شیطان را گوشزد می‌کند و به ما هشدار می‌دهد که در دام این دشمن خطرناک که فرجامی اندوه‌بار و حسرت‌‌آلود برای
﴿ صفحه 172 ﴾
ما رقم می‌زند نیفتیم. در یکی از آیات نورانی قرآن خداوند می‌فرماید: إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا یَدْعُو حِزْبَهُ لِیَکونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِیرِ؛(151) «همانا شیطان دشمن شماست، پس او را دشمن گیرید. جز این نیست که گروه خویش را می‌خواند تا از دوزخیان باشند».
از منظر قرآن دشمن انسان تنها کسی نیست که مال و جان انسان را در خطر افکند و آسایش و راحتی دنیا را از او سلب گرداند، بلکه شیطان نیز که عاقبت انسان و زندگی جاودانه وی را تباه می‌سازد دشمن انسان است و بلکه با توجه به خسارت سهمگین و جبران‌ناپذیری که شیطان به ما وارد می‌کند، از هر دشمنی خطرناک‌تر است و بنابراین، ما باید به این حقیقت که شیطان دشمن ماست باور داشته باشیم و بکوشیم که با او انس پیدا نکنیم و او را به حریم دل خویش راه ندهیم. در فراز مزبور، حضرت ضمن گوشزد کردن دشمنی شیطان در حق انسان، دشمنی‌‌های او را این‌سان برمی‌شمارند:
1. گمراه ساختن انسان: یکی از شگردهای دشمن در عرصه کارزار استفاده از اصل غافل‌گیری است و در این راستا می‌کوشد تا دشمن خود را به بیراهه بکشاند و گمراه کند تا در فرصتی مناسب با حمله‌ای حساب شده او را غافل‌گیر کند و ضربه‌ نهایی را بر او وارد سازد. دشمن درون نیز با نقشه‌های گوناگون می‌کوشد که انسان را به بیراهه بکشاند و از خواسته‌های حقیقی و اصلی و مقصد نهایی باز دارد و روح و جسم انسان را اسیر خود سازد. همچنین شیطان همواره انسان را در معرض لغزش و خطا قرار می‌دهد. او پیمان بسته است که با دسیسه‌ها و وسوسه‌های خود چشم دل انسان را از نگریستن به حقایق و دل را از توجه به سعادت و هدایت باز دارد و انسان را از صراط مستقیم و راه فطرت باز داشته و در منجلاب نکبت و هلاکت غوطه‌ور سازد.

﴿ صفحه 173 ﴾
2. ایجاد وسوسه و خطورات قلبی در دل انسان: واژه «وسوسه» در اصل به معنای صدای آهسته‌ای است که از به هم خوردن زینت‌آلات به وجود می‌آید. آن‌گاه به هر صدای آهسته وسوسه گفته می‌شود و به خطورات و افکار بد و نامطلوبی که در دل و جان انسان می‌نشیند نیز وسوسه می‌گویند. توضیح آنکه دل انسان همواره در معرض خواطر و واردات قلبی است که آنها را به واردات ربانی، مَلکی، نفسانی و شیطانی تقسیم کرده‌اند: در گونه اول هرگز خطا راه نمی‌یابد و گونه دوم باعث کارهای نیک می‌شود و الهام نیز نامیده می‌شود. خواطر نفسانی وسوسه‌هایی است که بر دل می‌گذرد و نفس از آنها لذت می‌برد و به آن «هواجس»‌ نیز گفته می‌شود. خواطر شیطانی انسان را به‌سوی مخالفت با حق فرامی‌خواند و ازاین‌روی، هر خاطره‌ای که به‌وسیله شیطان به دل وارد شود و دعوت به بدی کند «وسوسه» نامیده می‌شود. در آیات مِن شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاس * الَّذِی یُوَسْوِسُ فِی صُدُورِ النَّاس؛(152) «[پناه می‌برم به پروردگار مردم] از شر وسوسه‌گر نهانی [شیطان که به گناه وسوسه می‌کند و پنهان می‌گردد] آنکه در سینه‌های مردم وسوسه می‌کند» خداوند تأثیر شیطان در انسان را به‌صورت وسوسه‌ها و هیجاناتی معرفی می‌کند که در سینه انسان به حرکت درمی‌آیند و با خود دل را به این‌سووآن‌سو می‌کشانند و باعث تزلزل آن می‌گردند. این وسوسه‌ها و خطورات شیطانی گاه چنان بر قلب انسان احاطه می‌یابند که دل انسان راهی برای نجات و رهایی از آنها نمی‌یابد. گستره نفوذ وسوسه‌های شیطانی، حوزه ادراک و حوزه تصمیم‌سازی و اراده انسان است و در این راستا، با نفوذ به حوزه شعور و ادراک انسان، در معرفت‌ها و ادراک‌های یقینی انسان تزلزل ایجاد می‌کنند و باعث می‌گردند معرفت‌های یقینی انسان متزلزل گشته و به ظن و حتی به شک تبدیل گردند. اما در حوزه تصمیم‌سازی و اراده، وسوسه‌های شیطانی انسان را از اتخاذ تصمیمات صحیح و مثبت بازمی‌دارند؛ مثلاً وقتی انسان تصمیم می‌گیرد
﴿ صفحه 174 ﴾
نمازش را اول وقت بخواند، باعث تزلزل در این تصمیم و صرف‌نظر از آن می‌گردند. در مقابل، زمینه‌ها و شرایط اتخاذ تصمیمات ناروا و ناصحیح و انجام گناه را فراهم می‌آورند و موانع روانی مسیر انحطاط و گمراهی را از فراروی انسان برمی‌دارند. می‌توان خطورات و وسوسه‌های شیطانی را که تفکر و گرایش‌های صحیح را در انسان می‌میرانند به میکروب‌های بیماری‌زا تشبیه کرد که در جسم‌های ناتوان و ضعیف نفوذ می‌کنند، اما جسم‌های قوی و نیرومند این میکروب‌ها را از خود دفع می‌کنند. در نتیجه، تنها راه نجات از آلودگی‌های وسو‌سه‌ها و خواطر شیطانی و نفسانی، تقویت و استحکام درون با سرمایه تقوا و مراقبت بر رفتار و افکار و توجه به خویشتن و پناه ‌بردن به خداوند و ترس از عذاب و کیفر ناسپاسی و مخالفت با فرامین الاهی است.
3. شیطان از هوای نفس استفاده می‌کند: به‌صورت طبیعی هوای نفس میل به گناه دارد و دل انسان به جلوه‌ها و لذت‌های دنیوی گرایش دارد. آن‌گاه شیطان از وجود این زمینه درونی در انسان بهره می‌گیرد و به‌وسیله آن، وسوسه‌ها و خواسته‌های خود را تقویت می‌کند و انسان را گرفتار گناه و عصیان می‌کند.
4. شیطان، دوستی دنیا را در نظر انسان می‌آراید: انسان به‌طور طبیعی به دنیا علاقه‌مند است. چون او فرزند طبیعت است و از طبیعت به وجود آمده است و در این طبیعت رشد می‌کند و خوردنی‌ها، آشامیدنی‌ها، وسایل آسایش و راحتی خود را دوست دارد. حتی اولیای خدا نیز از غذای خوب و سایر نعمت‌های دنیا، مثل معاشرت با همسر لذت می‌برند و بر این اساس خداوند فرمود:
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَه اللّهِ الَّتِیَ أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالْطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِی لِلَّذِینَ آمَنُواْ فِی الْحَیَاه الدُّنْیَا خَالِصَه یَوْمَ الْقِیَامَه کذَلِک نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ؛(153) «بگو: چه کسی آرایشی را که خدا بر بندگان خود پدید آورده و
﴿ صفحه 175 ﴾
روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟ بگو: اینها در زندگی دنیا برای مؤمنان است [ولی کفار نیز از آنها بهره‌مندند] درحالی‌که در روز رستاخیز ویژه ایشان است. بدین‌گونه آیات [سخنان خود] را برای گروهی که بدانند به تفصیل بیان می‌کنیم».
پس منظور از «دنیای نکوهیده» ‌دشت و دمن و مخلوقات و نعمت‌های الاهی نیست، چون اینها آیات الاهی هستند، و منظور از آن عشق ‌ورزیدن، شیفتگی و دل‌باختگی به لذت‌های دنیوی و مقدم داشتن آنها بر رضایت و خواست خداوند است که در نتیجه آن انسان به طغیان، عصیان و مخالفت با خداوند می‌پردازد و از اهداف اساسی و کمالات انسانی بازمی‌ماند. مراد از دنیای نکوهیده، جلوه‌های کاذبی است که شیطان در لذت‌های طبیعی و حرام به وجود می‌آورد و آن‌سان آنها را می‌آراید که انسان بدان‌ها تمایل می‌یابد و حتی آنها را بر لذت‌های حلال مقدم می‌دارد و حتی به هوای رسیدن به حرام حاضر می‌گردد که از لذت‌های ابدی و غیر‌قابل توصیف اخروی چشم پوشد. خداوند خود در آیه بعد درباره زینت‌های حرام و نکوهیده می‌فرماید:
قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالإِثْمَ وَالْبَغْیَ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَأَن تُشْرِکواْ بِاللّهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَن تَقُولُواْ عَلَى اللّهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ؛(154) «بگو: همانا پروردگارم زشت‌کاری‌ها را، چه آشکارا و چه پنهان، و گناهکاری و ستم و سرکشی به ناحق را حرام کرده است و اینکه چیزی را با خدا شریک سازید که بدان حجتی فرو نفرستاده، و اینکه بر خدا آنچه نمی‌دانید بگویید».
وقتی هوس‌های سرکش نفس همراه با وسوسه‌های شیطانی انسان را اسیر خویش ساختند، پرده‌ای بر نیروی تشخیص انسان می‌افکنند و حقایق را در نظر او دگرگون
﴿ صفحه 176 ﴾
جلوه می‌دهند و گناهان و اعمال زشت را چنان در نظر او زینت می‌دهند، که با همه وجود درصدد انجام آنها برمی‌آید و باکی از رسوایی در دنیا و آخرت ندارد.
5. جدایی انداختن بین انسان و طاعت و تقرب به خدا: شیطان رهزن طریق سعادت و کمال و نیل به قرب الاهی است و وقتی انسان به اطاعت خدا راغب است و درصدد برمی‌آید که طریق سلوک به‌سوی خدا را بپیماید و سیر معنوی خود را برای رسیدن به مقام قرب و رضای الاهی آغاز کند و کمالات انسانی و ارزش‌های الاهی را برای خود فراهم آورد، شیطان با بهره‌ گرفتن از نفس امّاره مانع این سیر و حرکت می‌گردد و انسان را به خواسته‌های حیوانی و لذت‌های دنیوی مشغول می‌کند و از لذت‌های اخروی و کمالات انسانی بازمی‌دارد.
﴿ صفحه 177 ﴾