سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار دهم: (نبرد دشوار و پیوسته انسان با نفس سرکش (2))

جایگاه نفس و مصاف آن با عقل

مفهوم نفس، به خودی خود، بار ارزشی مثبت و منفی ندارد و حکم خوب و یا بد بر آن مترتب نمی‌گردد. در قرآن نیز به همین منوال به کار رفته است. خداوند می‌فرماید: وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا؛(129) «و [قسم] به نفس و آن‌که آن را راست و درست ساخت. پس بدکاری و پرهیزگاری‌اش را به وی الهام کرد».
شاید منظور از آیه این باشد که ما یک دسته خواسته‌هایی داریم که نتایج مطلوب دارد و ما را به تکامل می‌رساند. در مقابل، خواسته‌هایی داریم که اگر از حد خود تجاوز کنند و ضوابط و قواعد ارضاء آنها رعایت نگردد، مانع دستیابی انسان به کمال می‌گردند. آن بخش از خواسته‌هایی که مرز و حدشان رعایت نمی‌شود به بی‌بندوباری و فجور می‌انجامند و آن بخش از خواسته‌هایی که حد و مرز دارند و به بی‌بندوباری نمی‌انجامند و در ارتباط با آنها انسان خودیابی و کنترل دارد، تقوای نفس به‌حساب می‌آید. همچنین تمایلات و خواسته‌هایی که به فجور می‌انجامند حسی و حیوانی هستند و از تمایلاتی که به سمت تقوا جهت‌گیری شده‌اند، زودتر
﴿ صفحه 150 ﴾
شکوفا می‌شوند و تمایلات و خواسته‌های مایل به تقوا به‌تدریج رشد می‌کنند و شکوفا می‌گردند.
گاهی بین تمایلات دنیوی تزاحم رخ می‌دهد؛ مثلاً کسی که نیازمند تشکیل خانواده، تهیه سرپناه و مسکن و منبع درآمد و شغل است، باید به کار و تلاش و تهیه سرمایه کافی برای تأمین آن خواسته‌ها بپردازد، در نتیجه لازم است که از برخی از امیال خود نظیر راحت‌طلبی و تنبلی صرف‌نظر کند. آن قوه‌ای که او را وامی‌دارد که برای تشکیل خانواده و تهیه مسکن و امکانات زندگی از بخشی از خواسته‌هایش صرف‌نظر کند عقل است. کار عقل مقایسه بین امیال مهم‌تر، باارزش‌تر و پایاتر با امیال پست‌تر و کم‌ارزش‌تر و حکم به ترجیح امیال دسته اول بر امیال دسته دوم است. به‌عنوان نمونه، دانشجو و دانش‌آموزی که مشغول تحصیل است نیاز به راحتی و تفریح نیز دارد. اما او برای کسب موفقیت لازم است که به‌خصوص در ایام امتحان بیشتر وقت خود را به درس ‌خواندن سپری کند و از خواب، خوراک، راحتی‌ها و شب‌نشینی‌ها بکاهد و از تماشای فیلم و سریال صرف‌نظر کند. چون او با نور عقل که خداوند در وجودش قرار داده درمی‌یابد که در نتیجه درس خواندن و موفقیت در تحصیل به شغل مناسبی دست ‌می‌یابد و به تهیه خانه، امکانات زندگی و تشکیل زندگی خانوادگی می‌پردازد و بی‌تردید لذت درس خواندن بیشتر و بادوام‌تر از لذت‌های کم‌ارزش‌تر مادی، چون لذت خوش‌گذرانی و شب‌نشینی است.

برتری لذت‌های پایدار

خداوند متعال انسان را از نور باطن و نور عقل برخوردار ساخته که به مقایسه بین خواسته‌های خود بپردازد. عقل در مقام مقایسه دو ملاک فطری برای ترجیح پاره‌ای از خواسته‌ها بر دیگر خواسته‌ها دارد: ملاک اول مربوط به دوام و پایداری لذت است که
﴿ صفحه 151 ﴾
بر اساس آنْ عقل خواسته و میلی را که لذتش بادوام‌تر است بر خواسته‌ای که کم‌دوام‌تر است ترجیح می‌دهد. مثلاً لذتی را که یک ساعت، یا یک روز و یا یک هفته به طول می‌انجامد، بر لذتی که یک دقیقه دوام دارد ترجیح می‌دهد. ملاک دوم مربوط به شدت لذت خواسته و میل است و بر این اساس اگر دو لذت از نظر زمان یکسان بودند، اما یکی شدیدتر بود، عقل حکم می‌کند که لذت شدیدتر بر لذت ضعیف‌تر ترجیح داده شود. با توجه به آنکه عقل با دو ملاک فطری مزبور دست به گزینش و ترجیح برخی از لذت‌ها بر سایر لذت‌ها می‌زند، خداوند در قرآن می‌فرماید: وَالْآخِرَه خَیْرٌ وَأَبْقَى؛(130) «و حال آنکه آن جهان بهتر و پاینده‌تر است».
لذت‌های آخرت هم از لذت‌های دنیوی بهتر است و چونان لذت‌های دنیوی با آفت، خستگی و رنج همراه نیست و هم ماندگارتر از نعمت‌های دنیوی است. لذت‌های دنیوی نهایتاً به‌اندازه عمر انسان در این جهان دوام می‌یابند، اما لذت‌های اخروی بی‌نهایت هستند. ازاین‌روی اگر تزاحمی بین نعمت و لذت دنیوی و اخروی وجود نداشت و امکان جمع بین آن دو میسر گشت، عقل حکم می‌کند که انسان هر دو را فراهم آورد و در قرآن نیز به ما تعلیم داده شده که هم لذت و نعمت دنیوی و هم لذت و نعمت اخروی را از خداوند درخواست کنیم: وَمِنْهُم مَّن یَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَه وَفِی الآخِرَه حَسَنَه وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ؛(131)‌ «و از آنان کسانی‌اند که گویند: پروردگارا، ما را در این جهان نیکویی [نعمت] ده و در آن جهان نیز نیکویی بخش و ما را از عذاب آتش دوزخ نگاه دار».
اما به هنگام تزاحم لذت دنیوی با لذت اخروی، عقل حکم می‌کند که انسان لذت بی‌نهایت اخروی را بر لذت فانی و زودگذر دنیوی ترجیح دهد و به هوای رسیدن به
﴿ صفحه 152 ﴾
لذت دنیوی، لذت ابدی اخروی را از دست ندهد. البته انسان از طریق عقل و بیشتر از طریق نقل، یعنی قرآن و سنت به تزاحم برخی از لذت‌های دنیوی با لذت‌های اخروی و ترجیح آنها پی می‌برد.
تزاحم و اصطکاک بین لذت‌ها کاملاً‌ روشن است و مثلاً لذت خوردن با لذت درس خواندن تزاحم دارد و یا نزد کسانی که عواطف انسانی و فطری سالم دارند خدمت به ضعفا و بیچارگان و خیرخواهی برای دیگران لذت دارد و این لذت‌ها عملاً با برخی لذت‌ها تزاحم پیدا می‌کند. علمای اخلاق از این تزاحم و تضاد بین انگیزه‌ها و لذت‌ها، از روی مسامحه تعبیر جنگ و نبرد عقل با نفس را به کار می‌برند. این ازآن‌روست که حامل لذت‌های پستْ نفس است و آن لذت‌ها به نفس نسبت داده می‌شوند، در مقابل، لذت‌های برتر به عقل نسبت داده می‌شود و ازاین‌روی عقل در مقام مقایسه بین لذت‌های دنیوی و لذت‌های معنوی و اخروی، لذت‌های اخروی و معنوی را ترجیح می‌دهد و گزینش لذت‌های برتر را بهتر و شایسته‌تر می‌داند و انسان را وادار می‌کند که از لذت‌های پست چشم بپوشد. پس درواقع، جنگی بین نفس و عقل نیست بلکه عقل تنها راه را نشان می‌دهد و انسان را به سمت کارهای برتر و لذت‌های پایدارتر هدایت می‌کند، چون گاهی در زندگی شرایط انسان به گونه‌ای است که نمی‌تواند بین دو خواسته و دو لذت جمع کند و مجبور است که یکی را انتخاب کند و از دیگری صرف‌نظر کند. مثلاً دانشجو شب امتحان یا باید لذت خوابیدن و استراحت را انتخاب کند و یا برای کسب موفقیت و رسیدن به لذت‌های برتر، درس خواندن را برگزیند و بدین ترتیب انسان در زندگی در معرض گزینش و انتخاب قرار می‌گیرد، و نفس امّاره انسان را به گزینش لذت‌های پوچ و پست فرامی‌خواند و عقل، انسان را به گزینش لذت‌های برتر وامی‌دارد.
به اصطلاح علماء اخلاقْ نفس امّاره انسان را به طغیان و سرکشی و اعمال غرایز
﴿ صفحه 153 ﴾
حیوانی وامی‌دارد و پیوسته با خواسته‌های پی‌درپی و سیری‌ناپذیرش زمینه گناه و گرفتار شدن به غضب خداوند و هلاکت را فراهم می‌آورد. در برابر نفس امّاره که پیوسته انسان را به‌سوی مراتب پست حیوانی می‌کشاند و او را از تعالی و کمال بازمی‌دارد، نفس ملکوتی و به‌تعبیر‌دیگر «خود الهی» قرار دارد که انسان را از پرداختن به خواسته‌های پست بازمی‌دارد و او را به کمال و تعالی فرامی‌خواند. امّا در مباحث فلسفی و عقلی اثبات شده، که نفس انسان واحد است و دارای قوا و حیثیت‌های گوناگون می‌باشد. حیثیتی از نفس در تکاپوی خواسته‌های مادی و حیوانی است و حیثیتی از نفس در پی خواسته‌های معنوی، چون علم‌دوستی و یا بالاتر از همه تقرب به خداست. آن حیثیت و قوای نفس که به سمت غرایز پست حیوانی جهت‌گیری شده نفس امّاره نامیده شده و آن حیثیتی از نفس که در پی خواسته‌های متعالی است، خود ملکوتی و الهی نامیده شده است. پس در حقیقتْ نفس انسان متعدد نیست بلکه نفس واحد دارای قوای متعدد است که در عمل با یکدیگر تزاحم دارند. به لحاظ اینکه نفس دارای قوایی است که به سمت غرایز حیوانی و پست تمایل دارند نفس امّاره نامیده می‌شود و در مقابل، از آن لحاظ که نفس دارای قوایی است که او را به سمت خواسته‌های برتر فرامی‌خواند و به مقاومت در برابر خواسته‌های پوچ حیوانی وامی‌دارد، نفس ملکوتی و الهی نامیده می‌شود و از همین جا اصطلاح تضادّ و تقابل عقل و نفس و جنگ آنها با یکدیگر پدید می‌آید، و منظور از جنگ عقل با نفس، تضادّ بُعد حیوانی نفس با بُعد ملکوتی آن است.