سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

دادرسی و بخشش سنت بنده‌نوازی خداوند

انسان‌ها، کمابیش به گناه آلوده می‌گردند، اما برخی متوجه خطای خود می‌شوند و با توبه به‌سوی خداوند بازگشت می‌کنند و مشمول عفو او می‌گردند، اما برخی با غفلت و عصیانْ روزگار سپری می‌کنند و خود را از مغفرت و عفو خداوند محروم می‌سازند. اولین کسی که به درگاه خداوند توبه کرد و خداوند توبه‌اش را پذیرفت حضرت آدم(علیه السلام) بود. درباره درخواست‌های حضرت آدم از خداوند در هنگامه توبه و آنچه خداوند به وی عطا کرد، امام باقر یا امام صادق(علیه السلام) فرمودند:
همانا آدم عرض کرد: پروردگارا، شیطان را بر من مسلّط کردی و چون خون (که در رگ‌های من جریان دارد) او را بر من چیره کردی، پس برای من نیز چیزی مقدّر فرما، خداوند فرمود: ای آدم، برای تو مقدّر کردم که هر‌یک از فرزندانت آهنگ گناهی کند بر او نوشته نشود و اگر انجام داد یک گناه بر او نوشته شود، و هرکس آهنگ کار نیکی کرد، اگر آن را انجام نداد یک حسنه برای او نوشته شود و اگر انجام داد، ده حسنه برایش نوشته شود. عرض کرد: پروردگارا، برایم بیفزا، فرمود: برایت مقدّر کردم که هر یک از فرزندانت گناهی کند سپس برای آن آمرزش خواهد او را بیامرزم. عرض کرد: پروردگارا، برایم بیفزا، فرمود: برای آنها
﴿ صفحه 129 ﴾
توبه قرار دادم، یا فرمود: توبه را برایشان گستردم، تا آنکه نفس به اینجا [یعنی گلوگاه] رسد. عرض کرد: پروردگارا، مرا بس است.(110)
در آخر مناجات حضرت با ذکر صفاتی که مناسب مقام رحمت و مغفرت الاهی است و با اصرار و التماس به درگاه خداوند می‌گویند: یا مُجیبَ الْمُضْطَرِّ، یا کاشِفَ الضُّرِّ، یا عَظیمَ الْبِرِّ، یا عَلیماً بِما فِى السِّرِّ، یا جَمیلَ السِّتْرِ، اِسْتَشْفَعْتُ بِجُودِک وَکرَمِک اِلَیْک، وَتَوَسَّلْتُ بِجَنابِک [جَنانِک ] وَتَرَحُّمِک لَدَیْک، فَاسْتَجِبْ دُعآئى ، وَلا تُخَیِّبْ فیک رَجآئى ،وَتَقَبَّلْ تَوْبَتى ، وَکفِّرْ خَطیئَتى بِمَنِّک وَرَحْمَتِک یا اَرْحَمَ الرَّاحِمینَ؛ «ای دادرس پریشان دل درمانده، ای برطرف کننده رنج و زیان، ای بزرگ احسان‌گر و ای دانای راز نهان و کسی که نیکوی پرده‌پوش بر گناهانی، جود و کرمت را به پیشگاهت به شفاعت طلبیده‌ام و به مهربانی و رحمتی که نزد توست توسل می‌جویم، پس دعایم را اجابت کن و از آستان لطف و مهرت ناامیدم مساز و توبه‌ام را بپذیر و به کرم و رحمتت خطایم را جبران فرمای، ای مهربان‌ترین مهربانان».
حضرت در این فراز قبل از بیان درخواست‌های خود پنج صفت از صفات نیکوی خداوند را برمی‌شمارد:
1. اجابت کننده درماندگان: مضطر و درمانده کسی است که پناهی نمی‌یابد و تمام درها را به‌سوی خود بسته می‌یابد و چون کسی است که در درون آتش قرار گرفته و راهی برای خاموش کردن آن نمی‌یابد، یا در دریا غرق گشته و امواج او را دربرگرفته و توانی برای رهایی از دام امواج ندارد. اما در هنگامه‌ای که همه درها به روی انسان بسته است و اسباب از فراچنگ انسان خارج گشته‌اند و انسان از هر نظر مضطر و درمانده است، تنها کسی که قفل‌های ناگشوده مشکلات و سختی‌ها را می‌گشاید و درهای رهایی و رحمتش را به روی انسان درمانده می‌گشاید، خداوند است. خداوند دراین‌باره
﴿ صفحه 130 ﴾
می‌فرماید: أَمَّن یُجِیبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَیَکشِفُ السُّوءَ...؛(111) «یا آن‌که درمانده چون او را بخواند پاسخ دهد و گزند و آسیب را از او بردارد».
2. برطرف کننده زیان: یکی از صفات الاهی که در قرآن با تعابیر دیگری از آن یاد شده کاشف الضر است. نظیر آیه وَإِن یَمْسَسْک اللّهُ بِضُرٍّ فَلاَ کاشِفَ لَهُ إِلاَّ هُوَ وَإِن یَمْسَسْک بِخَیْرٍ فَهُوَ عَلَى کلِّ شَیْءٍ قَدُیرٌ؛(112) «و اگر خدا گزندی به تو رساند، کسی جز او بازدارنده آن نیست و اگر تو را نیکی رساند پس او بر هر چیزی تواناست».
3. احسان کننده بزرگ: یکی از اسمای الهی، اسم شریف «بَرّ» است که به معنای مهربان بر بندگان و حاکی از احسان و نیکوکاری خداوند در حق بندگان خویش است.
4. دانای اسرار: خداوند به همه اسرار و راز انسان‌ها آگاه است و هیچ چیز از خداوند پنهان نمی‌ماند؛ خداوند دراین‌باره می‌فرماید: أَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ وَأَنَّ اللّهَ عَلاّمُ الْغُیُوبِ؛(113) «آیا ندانستند که خدا پنهانشان و رازگفتنشان را می‌داند و خداوند دانای همه نهان‌ها و ناپیداهاست؟»
5. پرده‌پوشی بر خطاها: خداوند به زیبایی بر خطاهای انسان پرده‌پوشی می‌کند و با وجود آگاهی به همه لغزش‌های انسان، آنها را می‌پوشاند که اگر پرده‌پوشی خداوند نبود، اسرار انسان هویدا می‌گشت و نزد همه رسوا می‌شد.
﴿ صفحه 131 ﴾

شرح: مناجات الشاکین

﴿ صفحه 132 ﴾
﴿ صفحه 133 ﴾

گفتار نهم: (نبرد دشوار و پیوسته انسان با نفس سرکش (1))