سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

راه‌های کنترل غرایز و هیجانات نفسانی

بنابراین، با توجه به آنکه با غلبه یافتن هیجانات نفسانی در انسان، عقل و اندیشه رخت برمی‌بندند و حتی آموزه‌های اخلاقی و شرعی نیز تأثیری در انسان نمی‌بخشند و مقاومت در برابر هیجانات برای نوع افراد، بسیار دشوار است، باید بکوشیم که عوامل برانگیزاننده و تقویت کننده هیجانات و احساسات در ما راه نیابد و سعی کنیم در محیط و شرایطی قرار نگیریم که هیجانات تحریک و تقویت شوند. چون اگر هیجانات و احساسات، در انسان، به نقطه اوج خود رسیدند، او نظیر کسی است که در سراشیبی می‌دود و وقتی سرعت گرفت، دیگر نمی‌تواند خود را کنترل کند و در نتیجه سقوط می‌کند. برای اینکه کسی به‌وسیله مشاهده فیلم مبتذل منحرف نگردد باید قبل از آنکه چنین فیلمی در اختیارش قرار گیرد، از محیط گناه و دوستان آلوده و فاسدی که فیلم‌های فاسد را توزیع می‌کنند دوری کند. برای اینکه به گناهان و مفاسد اخلاقی مبتلا نگردد، از معاشرت با افراد فاسد خودداری کند و الا اگر انسان اقدامات پیشگیرانه را انجام نداد و به مشاهده فیلم فاسد پرداخت و یا بر اثر معاشرت با افراد آلوده به دام گناه و فساد گرفتار شد، دیگر نمی‌تواند خود را کنترل کند و به گناه و فساد خود را نیالاید. برای این منظور شایسته است با کسانی که به مسائل اخلاقی و روان‌شناختی آشنایی
﴿ صفحه 97 ﴾
دارند مشورت کند و از تجربیات دیگران استفاده برد. همچنین اگر بر اثر کوتاهی و غفلت به گناه و فساد آلوده شد، تا زمینه توبه و هدایت در او باقی است و کاملاً در منجلاب گناه و فساد غرق نگشته، ارتباطش را با دوستان ناباب قطع کند و فیلم‌ها و ابزار فاسدی که او را به فساد و گناه وامی‌دارند، از بین ببرد و سعی کند وقت خود را با انجام کارهای مثبتی نظیر مطالعه و تحقیق پر سازد و برای اوقات فراغت خود، تفریحات سالم و معاشرت با دوستان شایسته را در نظر بگیرد.
به‌تعبیر‌دیگر برای انسان به‌خصوص جوانی که عوامل شیطانی و انحرافی فراوانی، نظیر معاشرت‌های ناسالم و گذران وقت به سخنان پوچ و مزاح‌ها و شوخی‌های فرصت‌سوز، فیلم‌ها و نوارهای مبتذل و آلوده که احساس و هیجان بر گناه را در او برمی‌انگیزانند و مقاومت در برابر گناه را از او سلب می‌سازند، دو عامل بازدارنده وجود دارد: عامل اول که عامل سلبی به‌حساب می‌آید عبارت است از دوری از محیط و افراد آلوده و سایر عواملی که شهوت و غضب را در او برمی‌انگیزانند و گرایش به انحرافات را در او تقویت می‌کنند. عامل دوم ایجابی است که زمینه اتخاذ اراده مثبت و تصمیم سازنده را در انسان تقویت می‌کند. نظیر معاشرت با افراد شایسته، قرائت قرآن و مطالعه کتاب‌های روایی و اخلاقی، شرکت در مجالس وعظ و حضور یافتن در جلسات دعا و مناجات و مهم‌تر از همه تلاش برای تحصیل انس با خداست، چون اگر انسان طعم انس با خداوند را چشید و لذت گفت‌وگوی و مناجات با معشوق و معبود خود را پیدا کرد، همه جاذبه‌های غیرالاهی در برابرش حقیر و کوچک جلوه می‌کنند و حتی برای لحظه‌ای حاضر نیست شیطان را به حریم دل خود راه دهد.
﴿ صفحه 99 ﴾

گفتار هفتم: (در جست‌وجوی رحمت الاهی (1))

نقش حیای بندگی در توبه و پرهیز از گناه

معرفت به فرجام زیان‌بار گناهان، در دنیا و آخرت، علاوه بر آنکه ترس از انجام گناه را در انسان برمی‌انگیزاند، ازآن‌روی که ارتکاب گناهان، سرپیچی از دستورات خداوند و ناسپاسی از خالق هستی است که نعمت‌های بی‌شماری را در اختیار ما نهاده است، احساس شرم و حیا را نیز در انسان برمی‌انگیزاند. هر قدر معرفت ما به خداوند، وظایف بندگی، گستره نعمت‌های مادی و معنوی خالق هستی و فرجام رفتار ناپسند و زشت فزونی گیرد، این شرم و حیا در ما افزایش می‌یابد و ما را وامی‌دارد که در برابر احسان و عنایت خداوند و نعمت‌هایی که در اختیار ما نهاده، به مخالفت او برنخیزیم و بی‌تردید احساس شرم و حیا چه در برابر خداوند و چه در برابر مردم، دارای ویژگی مثبت، تأثیرگذار و بازدارنده است و ریشه در فطرت انسان دارد. البته امروزه، برخی از مکاتب اخلاقی مادی و انحرافی شرم و حیا را حالتی انفعالی و ناشی از ضعف انسان می‌دانند و به‌طور‌کلی به نکوهش آن می‌پردازند و به افراد توصیه می‌کنند که شرم، حیا و احساس خجالت را از درون خود زایل سازند.(78) در
﴿ صفحه 100 ﴾
برابر فرهنگ اسلامی که شرم و حیا را خصلتی اصیل و ارزشمند می‌شمارد و ازاین‌روی از دیرباز، واژه «بی‌شرم» در فرهنگ مسلمانان ناسزا و فحش به‌حساب می‌آمده است، در فرهنگ انحرافی و عاری از فضایل انسانی دنیاپرستان و شهوت‌آلودگان، بی‌حیایی کمال به‌حساب می‌آید و بدان افتخار نیز می‌کنند!
به‌هرروی، کسی که فطرت الاهی در وجودش زنده مانده است، وقتی به گناهان خویش می‌نگرد و درمی‌یابد نعمت‌هایی را که خداوند در اختیار او نهاده وسیله‌ای برای نافرمانی و مخالفت با معبود خود ساخته است، در برابر خدا احساس شرم و حیا می‌کند. از‌این‌روی در یکی از دعاهای مربوط به زیارت امام رضا(علیهمالسلام) آمده است: رَبِّ إِنِّی أَسْتَغْفِرُک اسْتِغْفَارَ حَیَاء؛(79)«پروردگارا، از تو آمرزش می‌طلبم، آمرزش از طریق حیا و شرمساری».