سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

ب) ضعف اراده و هیجانات کاذب

علاوه بر تأمین عامل شناختی و دفع شبهات و وسوسه‌های فکری و شیطانی که مانع توبه می‌گردند و انجام گناه را موجه می‌سازند، باید عامل روانی و انگیزشی را نیز فراهم آورد. چون برای انجام کارهای اختیاری در کنار عامل شناختی، باید عامل روانی نیز فراهم آمده باشد. چنان‌که قبلاً نیز متذکر شدیم منظور از عامل روانی همان اراده و تصمیم جدی است. ازاین‌روی باید موانع پیش روی تحقق عامل روانی را بازشناخت و درصدد رفع آنها کوشید. برای توضیح این معنا مثالی ذکر می‌کنیم: گاهی با اینکه انسان بر اهمیت
﴿ صفحه 95 ﴾
سحرخیزی واقف است و تصمیم هم دارد که سحر از خواب برخیزد و به عبادت مشغول شود و برای این منظور ساعت را کوک می‌کند، اتفاقاً سحر هم از خواب بیدار می‌شود، اما با این اندیشه که چند دقیقه دیگر به عبادت مشغول می‌شود، مجدداً می‌‌خوابد و توفیق عبادت و نماز شب را از دست می‌‌دهد. از جمله عواملی که چنین توفیقاتی را از انسان سلب می‌کنند و مانع تحقق اراده و تصمیم جدی برای توبه و انجام عبادت و سحرخیزی می‌شوند، فسادهای فرهنگی نظیر رمان‌های فاسد، فیلم‌ها و برنامه‌های آلوده و فاسدی است که از طریق اینترنت در اختیار همگان قرار می‌گیرد.
طبیعی است وقتی انسان فیلم‌های تأثیرگذار و دارای جاذبه را ببیند، به مرور به مشاهده چنین فیلم‌هایی عادت می‌کند و همانند معتاد به مواد مخدر که توانایی ترک مصرف آن مواد را ندارد، او نیز نمی‌تواند از مشاهده آن فیلم‌ها صرف‌نظر کند و اگر شبی چنین فیلم‌هایی را نبیند از ناراحتی خوابش نمی‌برد و بی‌تردید صحنه‌های آلوده و محرک این فیلم‌ها او را منحرف و آلوده می‌سازند و از توفیقات معنوی محرومش می‌گردانند. وجود این عادت‌های نوخاسته و نوظهور، در جهان امروز، و گرفتاری‌ها و مشکلات روانی که فراهم ساخته‌اند، روان‌شناسان غربی را به تکاپو واداشته‌ است و آنان برای علاج اعتیاد به اینترنت و فیلم‌ها بیمارستان‌های مخصوصی را در نظر گرفته‌اند. به‌هرحال، فراگیر گشتن ماهواره و اینترنت و فیلم‌های مبتذل، امروزه مسلخ ارزش‌ها و پاکی‌ها گشته است و جوامع انسانی و به‌خصوص جوانان را با فاجعه‌ای دردناک و جبران‌ناپذیر مواجه ساخته است و با گستراندن جاذبه‌های گناه و فساد و ایجاد هیجانات کاذب راهی برگشت‌ناپذیر به‌سوی تباهی فراروی آنها قرار داده است.
کسی که هیجان خاصی را تجربه کرده می‌تواند تشخیص دهد که هیجانی که برای دیگران به وجود آمده و در افق تجربه او قرار نگرفته، چه تأثیری بر روی آنان دارد. مثلاًً وقتی کسی به انسان توهین و بی‌احترامی کرد تا هیجان غضب در انسان برانگیخته نشده،
﴿ صفحه 96 ﴾
انسان می‌تواند خود را کنترل کند و واکنشی نشان ندهد، اما وقتی متناسب با سطح تحمل انسان، هیجان غضب در او برانگیخته شد، نمی‌تواند خود را کنترل کند و در مواردی حتی ناخواسته دست به کاری می‌زند که در شرایط عادی تصور انجام آن نیز به ذهنش خطور نمی‌کرد. با مثال مزبور می‌توان دریافت جوانی که چشمش به منظره‌های تحریک‌آمیز و پرجاذبه افتاده و به دنبال چشم، دلش نیز گرفتار شده و در نتیجه هیجان جنسی در او برانگیخته شده است، به چه عاقبت و فرجام شومی گرفتار می‌آید.

راه‌های کنترل غرایز و هیجانات نفسانی

بنابراین، با توجه به آنکه با غلبه یافتن هیجانات نفسانی در انسان، عقل و اندیشه رخت برمی‌بندند و حتی آموزه‌های اخلاقی و شرعی نیز تأثیری در انسان نمی‌بخشند و مقاومت در برابر هیجانات برای نوع افراد، بسیار دشوار است، باید بکوشیم که عوامل برانگیزاننده و تقویت کننده هیجانات و احساسات در ما راه نیابد و سعی کنیم در محیط و شرایطی قرار نگیریم که هیجانات تحریک و تقویت شوند. چون اگر هیجانات و احساسات، در انسان، به نقطه اوج خود رسیدند، او نظیر کسی است که در سراشیبی می‌دود و وقتی سرعت گرفت، دیگر نمی‌تواند خود را کنترل کند و در نتیجه سقوط می‌کند. برای اینکه کسی به‌وسیله مشاهده فیلم مبتذل منحرف نگردد باید قبل از آنکه چنین فیلمی در اختیارش قرار گیرد، از محیط گناه و دوستان آلوده و فاسدی که فیلم‌های فاسد را توزیع می‌کنند دوری کند. برای اینکه به گناهان و مفاسد اخلاقی مبتلا نگردد، از معاشرت با افراد فاسد خودداری کند و الا اگر انسان اقدامات پیشگیرانه را انجام نداد و به مشاهده فیلم فاسد پرداخت و یا بر اثر معاشرت با افراد آلوده به دام گناه و فساد گرفتار شد، دیگر نمی‌تواند خود را کنترل کند و به گناه و فساد خود را نیالاید. برای این منظور شایسته است با کسانی که به مسائل اخلاقی و روان‌شناختی آشنایی
﴿ صفحه 97 ﴾
دارند مشورت کند و از تجربیات دیگران استفاده برد. همچنین اگر بر اثر کوتاهی و غفلت به گناه و فساد آلوده شد، تا زمینه توبه و هدایت در او باقی است و کاملاً در منجلاب گناه و فساد غرق نگشته، ارتباطش را با دوستان ناباب قطع کند و فیلم‌ها و ابزار فاسدی که او را به فساد و گناه وامی‌دارند، از بین ببرد و سعی کند وقت خود را با انجام کارهای مثبتی نظیر مطالعه و تحقیق پر سازد و برای اوقات فراغت خود، تفریحات سالم و معاشرت با دوستان شایسته را در نظر بگیرد.
به‌تعبیر‌دیگر برای انسان به‌خصوص جوانی که عوامل شیطانی و انحرافی فراوانی، نظیر معاشرت‌های ناسالم و گذران وقت به سخنان پوچ و مزاح‌ها و شوخی‌های فرصت‌سوز، فیلم‌ها و نوارهای مبتذل و آلوده که احساس و هیجان بر گناه را در او برمی‌انگیزانند و مقاومت در برابر گناه را از او سلب می‌سازند، دو عامل بازدارنده وجود دارد: عامل اول که عامل سلبی به‌حساب می‌آید عبارت است از دوری از محیط و افراد آلوده و سایر عواملی که شهوت و غضب را در او برمی‌انگیزانند و گرایش به انحرافات را در او تقویت می‌کنند. عامل دوم ایجابی است که زمینه اتخاذ اراده مثبت و تصمیم سازنده را در انسان تقویت می‌کند. نظیر معاشرت با افراد شایسته، قرائت قرآن و مطالعه کتاب‌های روایی و اخلاقی، شرکت در مجالس وعظ و حضور یافتن در جلسات دعا و مناجات و مهم‌تر از همه تلاش برای تحصیل انس با خداست، چون اگر انسان طعم انس با خداوند را چشید و لذت گفت‌وگوی و مناجات با معشوق و معبود خود را پیدا کرد، همه جاذبه‌های غیرالاهی در برابرش حقیر و کوچک جلوه می‌کنند و حتی برای لحظه‌ای حاضر نیست شیطان را به حریم دل خود راه دهد.
﴿ صفحه 99 ﴾

گفتار هفتم: (در جست‌وجوی رحمت الاهی (1))