سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار پنجم: (فـراینـد تـوبـه)

توجه به زیان گناهان

انگیزه توبه در انسان، در گرو اندیشه درباره ضرر‌های گناه و فواید توبه و نقشی است که توبه در صیانت انسان از گناه و جبران خسارت‌های گناهان گذشته دارد. انسان‌ها از جهت درک ضررهای گناه متفاوت‌اند و هرکس متناسب با معرفت خویش به ضررهای گناه توجه دارد. برخی بر فرض توجه و اندیشه در گناهان، بیشتر به ضررهای مادی گناه توجه دارند و کمتر به ضررهای معنوی و اخروی آن اهمیت می‌دهند. اما کسانی که معرفت فزون‌تر دارند، بیشتر به ضررهای اخروی گناه اهمیت می‌دهند.
برخی از زیان‌های گناه، جسمانی و بدنی هستند که به‌صورت بیماری و ضعف جسمانی در انسان نمود پیدا می‌کنند. اما آفت‌ها و ضررهای روانی اغلب گناهان بیش از ضررهای جسمی آنهاست؛ آفت‌هایی چون حیرت، سرگردانی، افسردگی، حالت وانهادگی و از دست دادن تمرکز. برخی بیشتر به بیماری‌ها و آفت‌های جسمانی توجه دارند و درصدد رفع آنها برمی‌آیند و به آفت‌های روحی که آثار و عوارض سوء آنها بیشتر و خطرناک‌تر از بیماری‌های جسمانی است توجه ندارند. آنان به‌شدت رنج و دشواری‌های بیماری‌های روحی که گناهکاران بدان‌ها گرفتار آمده‌اند نمی‌اندیشند و به
﴿ صفحه 74 ﴾
اهل تقوا و مؤمنان راستین خدا نمی‌نگرند که فارغ از آن آفت‌های روحی کشنده، در کمال آرامش خاطر و اطمینان به سر می‌برند و دشواری‌های زندگی کوچک‌ترین رخنه‌ای در دل آنها پدید نمی‌آورد و آنان در سایه اعتماد و اتکای به خداوند، با سلامت، همه سختی‌‌ها و دشواری‌ها را درمی‌نوردند و شکوه صبر و استقامت این مؤمنان راستین در برابر انبوه مصیبت‌ها و سختی‌های طاقت‌فرسا و حفظ وقار، صلابت و آرامش روحی، انسان را به شگفتی وا‌‌می‌دارد. افراد معمولی در برابر مسائل کوچک ناراحت می‌شوند و کنترل از کف می‌دهند و سخنان و رفتار نسنجیده از آنان سر می‌زند، اما مؤمنان راستین چنان‌اند که اگر همه به آنها بی‌احترامی کنند، واکنش نشان نمی‌دهند، نه اینکه آنها زشتی رفتار دیگران را درک نکنند، بلکه آنان به چنان رفتاری اهمیت نمی‌دهند و آن رفتار را ناشی از جهالت و کم‌خردی می‌دانند و واکنش در برابر آن را زیبنده خود نمی‌یابند. اگر در مجلسی کسی به ما بی‌احترامی کند، نمی‌توانیم خویشتن را کنترل کنیم و اگر به او پرخاش نکنیم، لا‌اقل با او قهر می‌کنیم و به ملامت و سرزنش او می‌پردازیم، اما مؤمنان راستین در چنین مواقعی آرامش روحی، وقار و متانت خود را حفظ می‌کنند و عکس‌العمل آنان در برابر رفتار زشت دیگران سازنده و درس‌آموز است. ازاین‌‌روی باید اطمینان خاطر، صلابت و استواری را از نعمت‌های بزرگ الاهی به شمار ‌آورد که باعث می‌گردند انسان در برابر سختی‌ها و حوادث روزگار اضطراب و تزلزل نداشته باشد. در بین بزرگان و شخصیت‌های دینی فراوان‌اند کسانی که در پناه اعتماد و اتکای به خداوند از آرامش خاطر، متانت و صلابت برخوردار بوده و هستند، از شمار آنان می‌توان مرحوم آیت‌الله حاج آقا رضا بهاءالدینی(رضوان الله علیه) را نام برد که از آرامش خاطر خاصی برخوردار بود و در برابر سخت‌ترین حوادث و رخدادها چون کوه، باصلابت و استوار بود و ذره‌ای اضطراب و تزلزل در ایشان راه نمی‌یافت. ایشان در جریان حوادث سهمگین و کشتاری که در پانزده خرداد سال 1342
﴿ صفحه 75 ﴾
رخ داد که عنان صبر و تحمل را از اغلب مردم و انقلابیون ربود، گرچه شدیداً ناراحت بود، اما به‌دلیل بر‌خوردار بودن از ایمانی قوی، با آرامش خاطر، وقار و متانت تحسین‌بر‌انگیزی با آن حوادث برخورد می‌کرد.

گناه و سقوط از انسانیت و حرمان از هدایت الاهی

از جمله آفت‌های دنیوی گناه سقوط از منزلت انسانی به حضیض حیوانیت و بی‌اعتنا گشتن به ارزش‌های والای انسانی است. تا هنگامی که انسان از فطرت پاک و وجدان بیدار برخوردار است، اگر کوتاهی و گناهی از او سر زند، دچار عذاب وجدان می‌گردد. اما اصرار بر انجام گناه به مرور باعث بی‌تفاوت شدن گنهکار در قبال ارزش‌های اخلاقی می‌گردد. گذشته از افراد مؤمن، بسیاری از انسان‌های فاقد ایمان نیز به یک سلسله ارزش‌های انسانی که اعتقاد به خدا و دین شرط باور و پایبندی به آنها نیست، اعتقاد دارند. مثلاً نوع انسان‌ها به حق‌شناسی و وفا‌داری اعتقاد دارند؛ بنابراین اگر از سوی آنها بی‌وفایی و یا حق‌ناشناسی صورت پذیرد، ناراحت می‌شوند و سعی می‌کنند که کوتاهی خویش را جبران کنند. به‌هرروی، تلاش می‌کنند که پایبندی خویش به چنین ارزش‌هایی را حفظ کنند. اما انجام برخی از گناهان و مفاسد و غوطه‌ور گشتن در آنها حتی این سطح از پایبندی به ارزش‌ها را نیز از انسان می‌گیرد و شخصیت انسانی او را مسخ کرده به مثابه حیوانی عاری از هر فضیلت و غوطه‌ور در شهوات می‌گرداند. از جمله آفات و عواقب گناه و اصرار بر آن، حرمان از هدایت‌های تکوینی خاص الاهی است. توضیح آنکه هدایت‌های الاهی پنج گونه‌اند: