سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

موانع توبه

ما باید بکوشیم به آفت تسویف و به تأخیر افکندن توبه گرفتار نگردیم و اگر به این آفت خطرناک مبتلا شدیم و در نتیجه، فرصت‌ها و سرمایه‌های ارزشمند عمر را از دست دادیم و با امروز و فردا کردن اقدامی برای جبران خسارت‌های معنوی نکردیم،
﴿ صفحه 71 ﴾
باید درصدد علاج این آفت برآییم.(54) چه در ارتباط با توبه و چه کارهای دیگر نظیر درس خواندن، با اینکه ما به اهمیت این امور واقفیم، اما گاهی انجام آنها را به تأخیر می‌اندازیم و وسوسه‌های شیطانی باعث می‌گردد که ما از فرصت عمر استفاده بهینه نبریم و به‌خصوص در امر توبه کوتاهی داشته باشیم. تا جوانیم، به این بهانه که باید از لذت‌های دوران جوانی استفاده برد، به گناه دست می‌یازیم و به خود وعده می‌دهیم که در دوران پیری توبه خواهیم کرد. گاهی بر اثر غرق گشتن در منجلاب گناه و لذت‌های دنیوی، حال و نشاط برای توبه از ما گرفته می‌شود و حتی سخن از توبه و دست کشیدن از لذت‌ها و شهوات خوشایند انسان نیست. در این صورت باید دید چه چیز مانع توبه و غفلت از آن شده است. می‌توان مجموعه عوامل رهزن طریق درستکاری و خودسازی و به تعبیر دیگر موانع توبه را در دو عامل کلی گنجاند:
1. هوای نفس که مانع تعالی و پیشرفت و مانع صعود به قله‌های بزرگ معنویت است، چنان‌که رسول خدا(صلى الله علیه وآله)فرمودند: اَعْدَی عَدُوّکَ نَفْسُکَ الَّتی بَیْنَ جَنْبَیْکَ؛(55) «سرسخت‌ترین دشمنان تو نفس توست که در درون خودت است».
کسانی که در غرقاب گناه غوطه‌ورند و به مکافات رفتار زشت خود و حساب و
﴿ صفحه 72 ﴾
کتاب در آخرت نمی‌اندیشند، بی‌شک تبعیت از هواهای نفسانی مانع بهره‌مندی آنان از رحمت، نعمات و فیوضات الاهی می‌گردند.
2. آرزوهای طولانی: آرزوی دورودراز انسان را خیال‌پرداز بار می‌آورد و به انسان اجازه نمی‌دهد که لحظاتی به تفکر صحیح بپردازد و به راه دور و دراز و سختی که در پیش دارد بیندیشد؛ راهی که امیر مؤمنان(علیه السلام)درباره آن می‌فرمایند: آهِ مِنْ قِلَّه الزَّادِ وَطُولِ الطَّرِیقِ وَبُعْدِ السَّفَرِ وَعَظِیمِ الْمَوْرِدِ؛(56) «آه از کمی توشه و درازی راه و دوری سفر و سختی منزلگاه».
انسان برای اینکه توفیق توبه پیدا کند و بتواند با موانع سخت فراروی توبه مبارزه کند، در درجه اول باید از خداوند کمک و یاری بطلبد و در درجه دوم به اولیای خدا و امامان معصوم(علیهم السلام) توسل جوید و ارتباطش را با آنان مستحکم سازد. بی‌تردید کسی که دل خود را با اولیای خدا پیوند زده و دوستی و محبت آنان را بزرگ‌ترین سرمایه عمر خود قلمداد می‌کند، وقتی بداند قلب مقدس حضرت ولی عصر(عجل الله فرجه الشریف) از گناه او می‌رنجد و ناراحت می‌شود، انگیزه بیشتری برای توبه و ترک گناه پیدا می‌کند.
﴿ صفحه 73 ﴾

گفتار پنجم: (فـراینـد تـوبـه)

توجه به زیان گناهان

انگیزه توبه در انسان، در گرو اندیشه درباره ضرر‌های گناه و فواید توبه و نقشی است که توبه در صیانت انسان از گناه و جبران خسارت‌های گناهان گذشته دارد. انسان‌ها از جهت درک ضررهای گناه متفاوت‌اند و هرکس متناسب با معرفت خویش به ضررهای گناه توجه دارد. برخی بر فرض توجه و اندیشه در گناهان، بیشتر به ضررهای مادی گناه توجه دارند و کمتر به ضررهای معنوی و اخروی آن اهمیت می‌دهند. اما کسانی که معرفت فزون‌تر دارند، بیشتر به ضررهای اخروی گناه اهمیت می‌دهند.
برخی از زیان‌های گناه، جسمانی و بدنی هستند که به‌صورت بیماری و ضعف جسمانی در انسان نمود پیدا می‌کنند. اما آفت‌ها و ضررهای روانی اغلب گناهان بیش از ضررهای جسمی آنهاست؛ آفت‌هایی چون حیرت، سرگردانی، افسردگی، حالت وانهادگی و از دست دادن تمرکز. برخی بیشتر به بیماری‌ها و آفت‌های جسمانی توجه دارند و درصدد رفع آنها برمی‌آیند و به آفت‌های روحی که آثار و عوارض سوء آنها بیشتر و خطرناک‌تر از بیماری‌های جسمانی است توجه ندارند. آنان به‌شدت رنج و دشواری‌های بیماری‌های روحی که گناهکاران بدان‌ها گرفتار آمده‌اند نمی‌اندیشند و به
﴿ صفحه 74 ﴾
اهل تقوا و مؤمنان راستین خدا نمی‌نگرند که فارغ از آن آفت‌های روحی کشنده، در کمال آرامش خاطر و اطمینان به سر می‌برند و دشواری‌های زندگی کوچک‌ترین رخنه‌ای در دل آنها پدید نمی‌آورد و آنان در سایه اعتماد و اتکای به خداوند، با سلامت، همه سختی‌‌ها و دشواری‌ها را درمی‌نوردند و شکوه صبر و استقامت این مؤمنان راستین در برابر انبوه مصیبت‌ها و سختی‌های طاقت‌فرسا و حفظ وقار، صلابت و آرامش روحی، انسان را به شگفتی وا‌‌می‌دارد. افراد معمولی در برابر مسائل کوچک ناراحت می‌شوند و کنترل از کف می‌دهند و سخنان و رفتار نسنجیده از آنان سر می‌زند، اما مؤمنان راستین چنان‌اند که اگر همه به آنها بی‌احترامی کنند، واکنش نشان نمی‌دهند، نه اینکه آنها زشتی رفتار دیگران را درک نکنند، بلکه آنان به چنان رفتاری اهمیت نمی‌دهند و آن رفتار را ناشی از جهالت و کم‌خردی می‌دانند و واکنش در برابر آن را زیبنده خود نمی‌یابند. اگر در مجلسی کسی به ما بی‌احترامی کند، نمی‌توانیم خویشتن را کنترل کنیم و اگر به او پرخاش نکنیم، لا‌اقل با او قهر می‌کنیم و به ملامت و سرزنش او می‌پردازیم، اما مؤمنان راستین در چنین مواقعی آرامش روحی، وقار و متانت خود را حفظ می‌کنند و عکس‌العمل آنان در برابر رفتار زشت دیگران سازنده و درس‌آموز است. ازاین‌‌روی باید اطمینان خاطر، صلابت و استواری را از نعمت‌های بزرگ الاهی به شمار ‌آورد که باعث می‌گردند انسان در برابر سختی‌ها و حوادث روزگار اضطراب و تزلزل نداشته باشد. در بین بزرگان و شخصیت‌های دینی فراوان‌اند کسانی که در پناه اعتماد و اتکای به خداوند از آرامش خاطر، متانت و صلابت برخوردار بوده و هستند، از شمار آنان می‌توان مرحوم آیت‌الله حاج آقا رضا بهاءالدینی(رضوان الله علیه) را نام برد که از آرامش خاطر خاصی برخوردار بود و در برابر سخت‌ترین حوادث و رخدادها چون کوه، باصلابت و استوار بود و ذره‌ای اضطراب و تزلزل در ایشان راه نمی‌یافت. ایشان در جریان حوادث سهمگین و کشتاری که در پانزده خرداد سال 1342
﴿ صفحه 75 ﴾
رخ داد که عنان صبر و تحمل را از اغلب مردم و انقلابیون ربود، گرچه شدیداً ناراحت بود، اما به‌دلیل بر‌خوردار بودن از ایمانی قوی، با آرامش خاطر، وقار و متانت تحسین‌بر‌انگیزی با آن حوادث برخورد می‌کرد.