سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

گفتار چهارم: (جایگاه و فرایند تحقق توبه(1))

مفهوم توبه

قبل از پرداختن به شرح و تبیین اولین مناجات از مناجات‌های پانزده‌گانه امام سجاد(علیه السلام) که مناجات التائبین نام گرفته به بحث درباره توبه می‌پردازیم:
«توبه» در لغت به معنای رجوع (بازگشتن و برگشتن) است. اما در اصطلاح و در عرف توبه عبارت است از بازگشت و رجوع از گناه به راه صواب و به تعبیر دیگر، رجوع از دوری از درگاه خداوند و انجام معصیت به درگاه خداوند و تقرب به او و نتیجه آن ترک گناهان و تصمیم بر ترک آنها در آینده است. راغب اصفهانی دراین‌باره می‌گوید: «توب (که عبارت دیگر توبه است) به معنای ترک گناه به زیبا‌ترین صورت است و آن، رساترین و بلیغ‌ترین وجه از وجوه معذرت‌خواهی است. زیرا عذر خواستن بر سه نوع است: یا آنکه شخص معتذر (عذرخواه) می‌گوید: فلان کار را نکرده‌ام، یا می‌گوید: آن کار را کرده‌ام، ولی منظورم از این کار چنین‌و‌چنان بوده ‌است (به تعبیر بهتر درصدد موجه جلوه دادن کار خویش بر‌می‌آید) یا اینکه می‌گوید: آن کار را کرده‌ام و بد کرده‌ام و دگر بار تکرار نخواهم کرد و از آن دست خواهم کشید. این قسم همان توبه است».(48)
﴿ صفحه 64 ﴾
توبه گاهی به بنده نسبت داده می‌شود و در این صورت با «الی» متعدی می‌شود و به معنای برگشتن بنده به‌سوی خدا، با استغفار و دست کشیدن از معصیت است و گاهی به خداوند نسبت داده می‌شود و در این صورت با «علی» متعدی می‌شود و به معنای قبول توبه عبد و توجه و بازگشت خدا به بنده با افاضه رحمت و لطف خویش است.

دلایل وجوب توبه

اقتضای فطرت انسان حرکت در مسیر خداوند و راه راست و انجام کارهای نیک است. اما گاهی عوامل شیطانی، انسان را از مسیر خداوند و راهی که فطرت خدا‌داد برای انسان ترسیم کرده منحرف می‌سازند و انسان را به بدی و انجام گناه وادار می‌کنند. در این صورت، توبه به معنای بازگشت به مسیر صحیح و راهی است که خداوند برای انسان تعیین کرده و پاسخ دادن به ندای فطرت می‌باشد. شکی نیست که توبه و بازگشت از گناهان و لغزش‌ها عقلاً واجب است. دلایل وجوب عقلی توبه عبارت‌اند از:
1. وجوب شکر منعِم: توبه متضمن شکر منعِم است، چه اینکه نافرمانی و سر‌پیچی از دستورات الاهی مصداق بارز ناسپاسی و نافرمانی است و بهترین سپاس و شکر‌گزاری خداوند، اطاعت از خداوند و انجام دستورات اوست و برای باز‌گشتن به سپاس و شکر خداوند بایسته است که انسان توبه کند.
2. لزوم دفع ضرر: گرفتار شدن به کیفر و عذاب الاهی که به‌وسیله نافرمانی خداوند حاصل می‌آید بزرگ‌ترین ضرری است که متوجه انسان می‌گردد و برای دفع این ضرر خطیر و بزرگ، انسان باید توبه کند.
همچنین در شرع و کتاب و سنت توبه واجب گردیده و آیات و روایات فراوانی بر وجوب آن دلالت دارد که به اختصار به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:
خداوند متعالی پس از آنکه به زنان مؤمن سفارش می‌کند که در برابر نامحرمان خود
﴿ صفحه 65 ﴾
را بپوشانند و زینت و زیورهای خود را تنها به محارم خود بنمایانند، می‌فرماید: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِیعًا أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکمْ تُفْلِحُونَ؛(49) «و ای مؤمنان، همگی به خدا بازگردید تا رستگار شوید».
در آیه دیگر خداوند می‌فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَه نَّصُوحًا عَسَى رَبُّکمْ أَن یُکفِّرَ عَنکمْ سَیِّئَاتِکمْ وَیُدْخِلَکمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ؛(50) «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، به خدای بازگردید [توبه کنید] بازگشتی به صدق و اخلاص [که از روی پشیمانی بر گناه و ترک آن و استغفار باشد] امید است پروردگارتان بدی‌هایتان را از شما بزداید و شما را به بهشت‌هایی درآرد که از زیر آنها جوی‌ها روان است».
در جای دیگر خداوند درباره کسانی که توبه‌شان پذیرفته می‌شود می‌فرماید: إِنَّمَا التَّوْبَه عَلَى اللّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوَءَ بِجَهَالَه ثُمَّ یَتُوبُونَ مِن قَرِیبٍ فَأُوْلَـئِک یَتُوبُ اللّهُ عَلَیْهِمْ وَکانَ اللّهُ عَلِیماً حَکیماً؛(51) «توبه نزد خداوند تنها برای کسانی است که از روی نادانی مرتکب گناه می‌شوند، سپس به‌زودی توبه می‌کنند، اینان‌اند که خدا توبه‌شان را می‌پذیرد و خداوند دانای حکیم است».
در روایتی دیگر معاویه‌بن‌وهب می‌گوید که از امام صادق(علیه السلام) شنیدم که فرمود:
اِذا تابَ العبدُ توبه نَصوحاً اَحَبّهُ اللهُ فَسَتَر عَلَیْهِ فی الدنیا و الآخره. فقلت: وکیفَ یَسْتُرُ عَلَیْه؟ قال: یُنْسی مَلَکَیْهِ ما کَتَبا عَلَیْهِ من الذنوب، و یُوحی اِلی جَوارِحِهِ: اُکْتُمْی عَلَیْهِ ذُنُوبَهُ، و یُوحی اِلی بِقاعِ الْاَرضِ: اُکْتُمی ما کانَ یَعْمَلُ عَلَیْک مِنَ الذُّنوبِ، فَیَلْقَی اللهَ حینَ یَلْقاهُ وَ لَیْسَ شیءٌ یَشْهَدُ عَلَیْهِ بِشَیْءٍ مِنَ الذنوب؛(52) «چون بنده توبه نصوح کند خداوند او را دوست خواهد داشت
﴿ صفحه 66 ﴾
و در دنیا و آخرت بر او پرده‌پوشی کند. من عرض کردم: چگونه بر او پرده‌پوشی کند؟ فرمود: هرچه از گناهان را که دو فرشته موکل او برایش نوشته‌اند از یادشان ببرد و به جوارح (و اعضای بدن) او وحی کند که گناهان او را پنهان کنید و به قطعه‌های زمین (که در آنجا گناه کرده) وحی کند که گناهانی را که بر روی شما انجام داده پنهان کنید. پس او خداوند را آن‌سان ملاقات می‌کند که هیچ چیز علیه او بر انجام گناهی از سوی او شهادت نمی‌دهد».