سجاده های سلوک(شرح مناجات‌های امام سجاد علیه‌السلام)جلد اول

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تدوین و نگارش: کریم سبحانی

نیاز انسان به مناجات با خدا

به‌طور طبیعی هرکس دوست دارد که با انسان‌های بزرگ خلوت کند و خصوصی با آنان سخن گوید. شاگرد دوست دارد که توجه استاد را به خود جلب کند و ازاین‌روی بعد از کلاس نزد استاد می‌رود و به‌صورت خصوصی سؤالاتش را مطرح می‌کند. علاوه بر فرصت‌هایی که شخصیت‌های بزرگ بار عام می‌دهند و همه از فیض حضور آنها بهره‌مند می‌شوند، انسان دوست می‌دارد که به افتخار انس و رفاقت با آنها نایل گردد و در خلوت آنها بار یابد و به‌صورت خصوصی با آنان سخن گوید و از محبت و عنایت آنها بهره‌مند گردد. گفت‌وگوی خصوصی با شخصیت‌های بزرگ برای انسان بسیار مهم و مطلوب است. اگر به ما بگویند که مقام معظم رهبری «ادام الله ظله العالی»، به شما وقت داده‌اند که نزد ایشان بروید و جلسه خصوصی با ایشان داشته باشید، با جان‌ودل می‌پذیریم و از شوق دیدار با رهبر در پوست خود نمی‌گنجیم و هزینه‌ها و مشکلات سفر را با جان‌ودل می‌پذیریم تا به دیدار ایشان نایل گردیم و از نزدیک ایشان را ببینیم و از سخنان ایشان کام جان خود را شیرین سازیم.
بی‌شک مؤمن و کسی که به عظمت خداوند واقف است و مقام رحمانیت و نعمت‌های پروردگار را می‌شناسد، لذت نجوا و گفت‌وگوی خصوصی با خدا را درک می‌کند و همواره در پی آن است که محل خلوتی بیابد و به‌خصوص در ماه مبارک
﴿ صفحه 28 ﴾
رمضان که بهار دعا و مناجات است، با خدای خود سخن گوید و به خواندن دعاهایی چون دعای افتتاح و ابوحمزه ثمالی بپردازد و از این گذر پیوند عاشقانه خویش با معبود را استوارتر سازد. انسان‌های غافل طعم گفت‌وگوی با معبود را نچشیده‌اند، از‌این‌روی علاقه‌ای به خلوت با خدا و مناجات با او ندارند، اما مؤمنان راستین نیک می‌دانند که گفت‌وگوی با خدا چه لذتی دارد و کسی که در پی دعوت خدا به توفیق خلوت با معبود و گفت‌وگوی خصوصی و عاشقانه با او نایل آمده به چه مقام و منزلتی دست یافته است.
در برخی از روایات عواملی که توفیق مناجات با خدا و توفیق خلوت با معبود و انس با او را فراهم می‌آورند ذکر شده‌اند، از جمله در روایتی رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل می‌کنند که خداوند فرمود: إِذَا عَلِمْتُ أَنَّ الْغَالِبَ عَلَى عَبْدِیَ الِاشْتِغَالَ بِی نَقَلْتُ شَهْوَتَهُ فِی مَسْأَلَتِی وَمُنَاجَاتِی ؛(10) «هرگاه دیدم که بنده اغلب اوقات در اندیشه من است و به من توجه دارد، علاقه و میلش را به درخواست از من و گفت‌وگوی و مناجات با خودم سوق می‌دهم».
انسان بالطبع به امور دنیایی و امور پست حیوانی تمایل دارد، اما وقتی بیشتر توجهات انسان معطوف به خداوند گردید، خداوند لطف و عنایت خویش را شامل حال او می‌گرداند و لذت و طعم مناجات و گفت‌وگوی با خویش را به کام جانش می‌نشاند، آن‌سان که برجسته‌ترین علاقه و میل او به مناجات با خدا و خلوت با او هدایت می‌شود. برعکس، وقتی بیشترین وقت انسان و توجهات او مصروف امور دنیا و لذایذ آن گردید و محبت و تعلق به دنیا بر دلش حاکم گشت و پیوسته در این اندیشه بود که چه لباسی بپوشد و چه غذایی بخورد و در اندیشه تهیه مسکن مجلل و رسیدن به پست و مقام بالاتر و خوش‌گذرانی و مشاهده فیلم‌هایی بود که او را سرشار از لذت سازند، از لذت مناجات با خدا محروم می‌گردد.
﴿ صفحه 29 ﴾

عوامل حرمان از مناجات با خدا

با توجه به عظمت مناجات با خدا و اهمیت ارتباط با معبود و نقشی که در سعادت دنیوی و اخروی انسان دارد و خسارتی که حرمان از این توفیق بزرگ الهی متوجه انسان می‌کند، بایسته است عواملی را که باعث می‌گردند انسان از مناجات خدا لذت نبرد و از آن محروم بماند بشناسیم. در برخی از روایات این عوامل معرفی شده‌اند و از جمله در حدیث معراج درباره یکی از عوامل حرمان از درک مناجات با خدا، پروردگار عالم خطاب به حبیب خود رسول‌الله(صلى الله علیه وآله) می‌فرماید:
یا أحمد لو صَلَّى العبدُ صلاه أهلِ السماءِ والأرضِ ویصومُ صیامَ أهلِ السماءِ والأرضِ ویَطوِی مِنَ الطعامِ مِثلَ الملائکه ولَبِسَ لباسَ العاری ثُمّ أرى فی قلِبِه مِنْ حُبِّ الدّنیا ذرّهً أو سُمْعَتِها أو رِئاستِها أو حُلیِّها أو زینتِها لا یُجاوِرُنی فی داری وَلأَنزِعَنَّ من قلِبِه مَحّبتی (ولَأُظلِمنَّ قلبَهُ حتّی یَنسانی ولا أُذیقُه حلاوه مَحبّتی)؛(11) «ای احمد، اگر بنده‌ای به‌اندازه اهل آسمان و زمین نماز بخواند و روزه بگیرد و چونان فرشتگان از خوردن غذا دوری گزیند و لباس عابدان بپوشد، سپس در قلب او ذره‌ای از حب دنیا، یا خودنمایی و ریا، یا ریاست، یا شهرت‌طلبی و یا علاقه به زینت دنیا ببینم، او را از جوار خویش محروم می‌سازم و محبت خود را از دلش خارج می‌سازم (و چنان دلش را تاریک می‌گردانم تا مرا فراموش کند و هرگز شیرینی محبتم را به او نمی‌چشانم)».
در اخبار حضرت داوود(علیه السلام) آمده است که خداوند خطاب به او فرمود: مَا لِأَوْلِیَائِی وَ الْهَمَّ بِالدُّنْیَا إِنَّ الْهَمَّ یُذْهِبُ حَلَاوَه مُنَاجَاتِی مِنْ قُلُوبِهِم ؛(12) «نباید دوستان من همّ و
﴿ صفحه 30 ﴾
غم دنیا داشته باشند، چون اهتمام و تعلق به دنیا شیرینی مناجات با من را از دلشان خارج می‌سازد».
کسانی که تعلق خاطر و دل‌بستگی به دنیا دارند، نباید انتظار داشته باشند که از مناجات با خدا لذت ببرند. این گروه اگر هم به دعا و مناجات بپردازند، انگیزه آنها فراتر از امید به برآورده شدن حاجات و آمرزش گناهانشان نخواهد بود و در سراسر دعا بی‌حالی و کسالت بر آنان چیره می‌گردد و لذت مناجات با خدا را درک نخواهند کرد.
از امام صادق(علیه السلام) روایت شده که خداوند، در حدیث قدسی، به حضرت داوود(علیه السلام) وحی کرد و فرمود:
لا تَجْعَلْ بَیْنِی وَبَیْنَک عَالِماً مَفْتُوناً بِالدُّنْیَا فَیَصُدَّک عَنْ طَرِیقِ مَحَبَّتِی، فَإِنَّ أُولَئِک قُطَّاعُ طَرِیقِ عِبَادِیَ الْمُرِیدِینَ. إِنَّ أَدْنَى مَا أَنَا صَانِعٌ بِهِمْ أَنْ أَنْزِعَ حَلاوَه مُنَاجَاتِی عَنْ قُلُوبِهِمْ؛(13)«میان من و خودت، عالِم فریفته دنیا را واسطه قرار مده تا تو را از راه دوستی و محبت من باز دارد، زیرا ایشان رهزنان بندگان جویای من‌اند. همانا کمتر کاری که با ایشان می‌کنم این است که شیرینی مناجاتم را از دلشان بردارم».
﴿ صفحه 31 ﴾

گفتار دوم: (جلوه‌های رضوان الهی و مناجات خدا با انسان) مناجات خدا با بندگان خویش