راهیان کوی دوست شرح حدیث معراج(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

پاورقی

1 - دیلمى، ارشادالقلوب، ج 1، باب 54، ص 199؛ مجلسى، بحارالأنوار، ج 77، ص 21.
2 - در حدیثى پیامبر گرامى اسلام(صلى الله علیه وآله وسلم) معناى توكّل را از جبرئیل سؤال كرد، جبرئیل در پاسخ گفت:
«الْعِلْمُ بِاَنَّ الْمَخْلُوقَ لایَضُرُّ وَ لایَنْفَعُ وَ لایُعْطى وَ لایَمْنَعُ وَ اسْتِعْمالُ الْیَأْسِ مِنَ الْخَلْقِ فَاِذا كَانَ الْعَبْدُ كَذلِكَ لَمْ یَعْمَلْ لأَِحَد سِوَى اللّهِ وَ لَمْ یَرْجُ وَ لَمْ یَخَفْ سِوَى اللّهِ وَ لَمْ یَطْمَعْ فى اَحَد سِوَى اللّهِ فَهذا هُوَ الْتَّوَكّلُ»
معناى توكّل این است كه انسان یقین كند، سود و زیان و بخشش و حرمان به دست مردم نیست و باید از آنها ناامید بود و اگر بنده‌اى به این مرتبه از معرفت و شناخت برسد كه جز براى خدا كارى انجام ندهد و به كسى جز او امیدوار نباشد و از غیر او نترسد و غیر از خدا چشم طمع به كسى نداشته باشد، این همان توكّل بر خداست. بحارالأنوار، ج 68، ص 138، حدیث 23.
3 - آل عمران/122.
4 - مائده/23.
5 - أنفال/2.
6 - مزّمل/9.
7 - فرقان/58.
8 - نمل/79.
9 - زمر/36.
10 - انعام/14.
11 - انعام/17.
12 - طلاق/3.
13 - زمر/38.
14 - مستدرك‌الوسائل، ج 2، ص 288.
15 - مصباح‌الشریعة، ص 134.
16 - به نقل از تفسیر المیزان، ذیل آیه 186 سوره بقره.
17 - یونس/107.
18 - یس/82.
19 - اصول كافى، ج 3، ص 107، (باب التفویض الى الله والتّوكل علیه) حدیث 7؛ بحارالأنوار، ج 71، ص‌130.
20 - طلاق/3.
21 - زمر/36.
22 - آل عمران/122.
23 - مستدرك‌الوسائل، ج 11، ص 217.
24 - آل عمران/37.
25 - انبیاء/68.
26 - مجمع‌البیان، ج 4، ص 55.
27 - المیزان، ج 14، ص 336.
28 - مجمع‌البیان، ج 4، ص 56.
29 - انبیاء/69.
30 - بحارالانوار، ج 71، ص 139.
31 - بحارالانوار، ج 82، ص 90.
32 - بحارالانوار ج 5، ص 95.
33 - بحارالانوار، ج 72، ص 327.
34 - در نسخه ارشادالقلوب دیلمى، (باب 54) «المتعاطفین» ضبط شده است.
35 - آل عمران/29.
36 - اصول كافى (با ترجمه)، ج 3، (باب الحب فى اللّه و البغض فى اللّه)، ص 191.
37 - بحارالأنوار، ج 77، ص 21.
38 - فاطر/15.
39 - در بحارالأنوار، ج 77، ص 22؛ «من اكل الحلال» ضبط شده است.
40 - بحارالأنوار، ج 98، ص 89، روایت 2.
41 - بقره/165.
42 - یوسف/20.
43 - آل عمران/92.
44 - بحارالانوار، ج 1، ص 203.
45 - به همین معنا دو روایت از على علیه‌السلام نقل شده است:
1ـ «لاتجتمع الفطنة والبطنة»: هرگز تیزهوشى و هوشیارى با شكم پرورى جمع نمى‌گردد. مستدرك‌الوسائل، ج 16، ص 221، حدیث 19652.
2ـ «لاتجتمع عَزیمة وَ وَلیمة»: عزم و اندیشه بر كار، با سورچرانى جمع نمى‌گردد. نهج‌البلاغه فیض‌الاسلام، ص 692، خ 211. شرح نهج‌البلاغة ابن ابى‌الحدید، ج 11، ص 142.
46 - توبه/54.
47 - حالاتى مثل تعجب، ترس، اندوه و سایر احساسات، به موجود مادى كه به مادّه تعلّق دارد اختصاص دارد و خداى متعال منزّه است از اینكه از چیزى تعجب كند، یا بترسد و یا اندوهگین شود و اگر خداوند این تعابیر را درباره خویش به كار برده، خواسته است به زبان ما سخن گفته باشد.
48 - جامع احادیث الشیعة، ج 4، ص 6؛ یا الحكم الزاهرة، ص 139.
49 - كافى، ج 3، ص 265.
50 - ص/82.
51 - وسائل‌الشیعة، ج 3، ص 7.
52 - بحارالانوار، ج 60، ص 85 ـ 83.
53 - فصلت/12.
54 - بحارالانوار، ج 69، ص 408
55 - بحارالانوار، ج 80، ص 308.
56 - الانسان/21.
57 - المطففین/25.
58 - یس/82.
59 - آل عمران/77.
60 - بقره/25.
61 - زخرف/71.
62 - نساء/164.
63 - بقره/273.
64 - الحدید / 23.
65 - فجر/16.
66 - فجر / 15.
67 - سجده /5
68 - بحارالأنوار، ج 67 (باب 12)، ص 235.
69 - حدید /22.
70 - علق / 7ـ6.
71 - پیامبر فرمود: دشمن‌ترین دشمنان تو، نفس توست كه بین دو پهلویت قرار گرفته. بحارالانوار، ج 70، ص64.2.
72 - الحجر /29.
73 - بحارالانوار، ج 73، ص 29.
74 - ابراهیم/3ـ2.
75 - القیامة/5.
76 - كهف /103 و 104.
77 - دعاى سحر، على بن الحسین علیه‌السلام، بحارالانوار، ج 98، ص 89.
78 - كسى كه یك وجب به من نزدیك شود، یك ذراع به او نزدیك مى‌گردم. بحارالانوار، ج 87، ص 19.
79 - ص/83 ـ82.
80 - فرقان/11.
81 - روم/10.
82 - توبه/102.
83 - اسراء/18.
84 - اسراء/19.
85 - نهج‌البلاغة با ترجمه فیض‌الاسلام، كلام 74، ص 1119
86 - انعام/160.
87 - نمل /89.
88 - بقره /261.
89 - ق /35.
90 - سجدة /17.
91 - توبه /54.
92 - بقره /91.
93 - بحارالانوار ج 70، ص 73.
94 - وسائل‌الشیعه، ج 11، ص 380.
95 - نازعات/41 ـ 40.
96 - نور/37.
97 - فاطر/10.
98 - نور/37.
99 - نور/36
100 - بحارالانوار، ج 25، ص 204
101 - در «تُحَفُ العُقول» از امام صادق(علیه السلام) روایت شده كه فرمود:
«مَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یَعْرِفُ اللّهَ بِتَوَهُّمِ الْقُلُوبِ فَهُوَ مُشْرِكٌ وَ مَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یَعْرِفُ اللّهَ بالاِْسْمِ دُونَ الْمَعْنى فَقَدْ اَقَرَّ بِالطَّعْنِ لاَِنَّ الاِْسْمَ مُحْدَثٌ وَ مَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یَعْبُدُ الاِْسْمَ وَ الْمَعْنى فَقَدْ جَعَلَ مَعَ اللّهِ شَریكاً وَ مَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یَعْبُدُ بِالصِّفةِ لا باِلاِْدْراكِ فَقَدْ اَحالَ عَلى غائِب وَ مَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یَعْبُدُ الصِّفَةَ و المُوصُوفَ فَقَدْ اَبْطَلَ التَوحیدَ لاَِنَّ الصِّفَةَ غَیْرُ المُوصُوفِ وَ مَنْ زَعَمَ اَنَّهُ یُضیفُ المُوصُوفَ اِلىَ الصِّفَةِ فَقَدْ صَغَّرَ بِالْكَبیرِ وَ ما قَدَرُوا اللّهَ حَقَّ قَدْرِهِ ...»
هر كه پندارد كه خدا را با توهم دلها مى‌شناسد مشرك است (یعنى آنچه انسان‌ها به عنوان خدا شناخته‌اند ساخته اوهام آنهاست و مخلوق مى‌باشد و اعتقاد به خدایى آن شرك است) و هر كه پندارد كه تنها خدا را به نام و اسم مى‌شناسد و پى به معنا و واقعیت او نبرده است، به اشتباه خود اعتراف كرده، چرا كه صرف نام حادث است. هر كه پندارد نام و معنا را با هم مى‌پرستد، براى خدا شریك قرار داده. هر كه پندارد خدا را بر اساس توصیف مى‌پرستد نه بر اساس درك و ادراك، حواله به نادیده داده است. هر كه پندارد صفت و موصوف را مى‌پرستد، توحید را منكر شده، چون صفت غیر از موصوف است و هر كه پندارد موصوف را به صفت اضافه مى‌كند، بزرگ را كوچك شمرده است [بالاخره هیچیك نتوانسته‌اند چنانچه باید خدا را بشناسد]؛ تُحف‌العقول (با ترجمه)، ص 341.
102 - جاثیه/23.
103 - اصول كافى (با ترجمه)، ج 3 ص 89. شبیه همین روایت، در بحارالانوار، ج 22 ص 146، درباره حارث‌بن‌مالك از امام صادق(علیه السلام) روایت شده است.
104 - سجده/11.
105 - انعام/61.
106 - اعراف/40.
107 - این مطلب اشاره دارد به آیه شریفه: «وَ نَحنُ اَقْرَبُ اِلَیْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَریدِ»؛ ق/16.2.
108 - بحارالانوار، ج 86، ص 318.
109 - سجده/17.
110 - بحارالأنوار، ج 41 ، ص 14
111 - بحارالأنوار، ج 70، ص 236.
112 - بحارالأنوار، ج 70، ص 198.
113 - انسان/10.
114 - دعاى كمیل، على(علیه السلام).
115 - واقعه/19.
116 - حجر/48.
117 - آل عمران/92.
118 - توبه/103.
119 - صف/11ـ10.
120 - نباء/38
121 - یس/70.
122 - رعد/28.
123 - نحل/18.
124 - بقره/45.
125 - الاعلى/17
126 - نهج‌البلاغه (فیض‌الاسلام)، ص 1225، حكمت 281.
127 - حج/46.
128 - نهج‌البلاغه، ترجمه فیض‌الاسلام، ص 139، حكمت 139.
129 - فجر/28 ـ 27.
130 - مائده/119.
131 - هود/9.
132 - فصلت/49.
133 - ابراهیم/34.
134 - مائده/54.
135 - مریم/96.
136 - زخرف/36.
137 - زخرف/37.
138 - توبه/24.
139 - توبه/128.
140 - انفال/2.