راهیان کوی دوست شرح حدیث معراج(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

چگونگى محبت به خدا

«یا اَحْمَدُ؛ لَیْسَ كُلُّ مَنْ قالَ اُحِبُّ اللّهَ اَحَبَّنى، حَتّى یَأْخُذَ قُوتاً وَ یَلْبِسَ دُوناً وَ یَنامَ سُجُوداً وَ یُطیلَ قِیاماً وَ یَلْزَمَ صَمْتاً وَ یَتَوَكَّلَ عَلَىَّ وَ یَبْكِىَ كَثیراً وَ یُقِلَّ ضِحْكاً وَ یُخالِفَ هَواهُ وَ یَتَّخِذَ الْمَسْجِدَ بَیْتاً وَ الْعِلْمَ صاحِباً وَ الزُّهْدَ جَلیساً وَالْعُلَماءَ اَحِبّاءً والْفُقراءَ رُفَقاءً وَ یَطْلُبَ رِضاىَ وَ یَفِرَّ مِنَ الْعاصینَ فِراراً وَ یَشْتَغِلَ بِذِكْرى اِشْتِغالا وَ یُكْثِرَ التَّسْبیحَ دائِماً وَ یَكُونَ بِالْعَهْدِ صادِقاً وَ بِالوَعْدِ وافِیاً وَ یَكُونَ قَلْبُهُ طاهِراً وَ فى الصَّلوةِ ذاكِیاً وَ فىِ الْفَرائِضِ مُجْتَهِداً وَ فیما عِنْدى مِنَ الثَّوابِ راغِباً وَ مِنْ عَذابى راهِباً وَ لاَِحِبّائى قَریباً وَ جَلیساً.
یا اَحْمَدُ؛ لَوْ صَلّى الْعَبْدُ صَلوةَ اَهْلِ السَّماءِ وَ الاَْرْضِ وَ صامَ صِیامَ اَهْلِ السَّماءِ وَالاَْرْضِ وَ طَوى مِنَ الطَّعامِ مِثْلَ الْمَلائِكَةِ وَ لَبِسَ لِباسَ الْعارى، ثُمَ اَرى فى قَلْبِهِ مِنْ حُبِّ الدُّنْیا ذَرَّةً اَوْ سُمْعَتِها اَوْ رِیاسَتِها اَوْ حُلِیِّها اَوْ زینَتِها لا یُجاوِرُنى فى دارى وَ لاََنْزِعَنَّ مِنْ قَلْبِهِ مَحَبَّتى وَ عَلَیْكَ سَلامى وَ رَحْمَتى وَالْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمین»
‌‌‌در یك جمع‌بندى مى‌توان مطالبى را كه در حدیث معراج ذكر شده، به دو بخش كلى تقسیم كرد: بخش اول مربوط به حركت انسان به سوى خداست كه این حركت از آغاز با جدیت، تلاش و كوشش انسان شروع مى‌گردد و به جایى مى‌انجامد كه قلب انسان را لایق دریافت محبت الهى مى‌سازد. و در صدد بیان این است كه انسان چه كند تا موانع را كنار زده، به مقام محبت الهى دست یابد. اما بخش دوم مربوط به این است كه بعد از رسیدن به محبت خدا و رسوخ آن در دل، چگونه خداوند انسان را به پیش مى‌برد و بالاخره سرانجام و عاقبت انسان
﴿صفحه 258 ﴾
چه خواهد شد؟ به تعبیر دیگر مى‌توان گفت محور گفتگوها در این حدیث، محبت خداست: بخشى درباره مقدمات تحصیل محبت و بخش دیگر مربوط به آثار و نتایج محبت خداوند. نیز مطرح گردید كه محبت خدا با محبت دنیا جمع نمى‌شود. در بخش پایانى حدیث در مورد چگونگى محبت به خدا و رفتارى كه شایسته محب خداست، بحث مى‌گردد.

رابطه زهد و عبادت با محبت خدا

«یا اَحْمَدُ؛ لَیْسَ كُلُّ مَنْ قالَ اُحِبُّ اللّهَ اَحَبَّنى، حَتّى یَأْخُذَ قُوتاً وَ یَلْبِسَ دُوناً وَ یَنامَ سُجُوداً وَ یُطیلَ قِیاماً وَ یَلْزَمَ صَمْتا»
اى محمد؛ چنان نیست كه هر كس گفت خدا را دوست مى‌دارم، دوستدار من است، مگر اینكه به اندكى غذا اكتفا كند و به مختصر لباسى قناعت جوید و خوابش به سجده باشد و قیام نماز را طول دهد و به سكوت روى آورد.
‌‌‌مدعیان محبت خدا فراوانند، چرا كه هر كالاى نفیسى مدعى فراوان دارد و چه كالایى نفیس‌تر از محبت خداست؟ همه پیروان ادیان و مكتبهاى الهى دم از محبت خدا مى‌زنند، اما چنان نیست كه همه به واقع، دوستدار خدا باشند. محبت خدا آثار و فرایندهاى خاص خود را دارد و ظهور آنها در رفتار، اعمال و حالات افراد نشانه محبت به خداست. از جمله آن آثار كه در این حدیث ذكر شده، اكتفا به غذاى اندك است. خداوند مى‌فرماید: كسى مرا دوست مى‌دارد كه در دنیا به غذا و قوتى كه براى ادامه حیات و زندگى او ضرورى است، بسنده كند و توجهى به لذایذ و عیش و نوش دنیا نداشته، تنها در اندیشه انجام وظایف خود باشد و نیز براى خود لباس ارزان قیمت برگزیند، نه لباس فاخر و گران قیمت. نیز آن قدر در سجده بماند كه خوابش ببرد و نمازش را طولانى گرداند و پیوسته با سكوت ملازم گردد.
‌‌‌ارتباط برخى از آن رفتارها با محبت خدا روشن است، ولى برخى دیگر نیاز به توضیح دارد: اینكه سفارش شده، زندگى محب خدا ساده باشد و به اندازه‌اى غذا تناول كند كه براى سلامتى و توان‌مندى او ضرورى است و در گزینش لباس مقتصدانه رفتار كند و به دنبال لباسهاى فاخر و گران‌قیمت نباشد، بدین جهت است كه براى تحصیل و به دست آوردن آنها
﴿صفحه 259 ﴾
باید وقت و سرمایه و نیرو صرف گردد. براى تهیه غذا و لباس بهتر باید پول بیشترى به دست آورد و شكى نیست كه زیاده طلبى در این امور بدین معناست كه گوشه دلش به دنیا بند است و غیر از خدا به امور دیگر نیز علاقه دارد. از اینكه دوست دارد ظاهرش آراسته باشد و غذاى لذیذى تناول كند، معلوم مى‌گردد دلش متوجه لذایذ دنیا، خوراك و پوشاك است و مسلماً چنین دلى جایگاه محبت خدا نیست.
‌‌‌رابطه سجده و قیام طولانى با محبت خدا خیلى روشن است، وقتى انسان محبوبى دارد، دوست مى‌دارد هر چه بیشتر با او انس گیرد و انس گرفتن با خدا به عبادت و نماز است. هر چه انسان خدا را بیشتر دوست داشته باشد، سعى مى‌كند بیشتر در حضور او باشد و از نماز و مناجات خسته نمى‌گردد. اگر انسان از طولانى گشتن نماز خسته مى‌شود و مى‌خواهد هر چه زودتر نمازش تمام شود، معلوم مى‌شود محبت خدا در دلش رسوخ نكرده است و با خدا انس ندارد والا از نماز خسته نمى‌شد؛ مگر عاشق از مجالست و گفتگو و انس با معشوق خود خسته مى‌شود؟!
‌‌‌در حالات پیامبر(صلى الله علیه وآله وسلم) آمده است كه آن‌قدر قیام نماز را طول مى‌دادند كه پاهاى مباركشان ورم مى‌كرد و آن‌قدر سجده ایشان طول مى‌كشید كه از حال مى‌رفتند! در احوال اویس قرنى، صحابى پاكباخته رسول اللّه(صلى الله علیه وآله وسلم) نیز آمده است كه گاهى شبها را تا صبح به سجده مى‌گذراند و مى‌گفت: «هذِهِ لَیْلَةُ السُّجُود» و گاهى شب را تا صبح به ركوع مى‌گذراند و مى‌فرمود: «هذِهِ لَیْلَةُ الرُّكُوع» و نیز گاهى شبها را به قیام مى‌گذراند. قبل از این، در درس سیزدهم، داستان مرحوم شیخ حسنعلى اصفهانى(رحمه الله) را ذكر كردیم كه چگونه شبها كنار بارگاه رضوى، به مناجات مى‌پرداخت و از خود بى‌خود مى‌گشت.
‌‌‌برخى از بزرگان، علما و مراجع در حرم امام حسین(علیه السلام) و مشهد رضوى و در سایر مزار شریف بزرگان دین، از شب تا صبح قرآن را ختم مى‌كردند. پس وقتى عشق و محبت زیاد باشد، خستگى معنا ندارد و هر چه انسان بیشتر با خدا انس گیرد بیشتر لذت مى‌برد.
‌‌‌از جمله سفارش‌هاى خداوند، در این بخش پایانى حدیث، رعایت سكوت است: طبیعى است وقتى انسان كسى را دوست مى‌دارد، پیوسته مى‌خواهد دلش متوجه او باشد و سعى مى‌كند در حضور او توجه‌اش بدو متمركز گردد، در غیاب او نیز یاد او بر دلش حاكم است.
﴿صفحه 260 ﴾
بدیهى است براى رسیدن به این منظور باید سكوت پیشه سازد، چون حرف زدن برجسته‌ترین عاملى است كه موجب پراكندگى خاطر و حواس مى‌گردد. پیشتر نقل شد كه یكى از فضلا از مرحوم علامه طباطبایى(رضی الله عنه)سؤال كرد: چه كنم تا در نماز حضور قلب داشته باشم؟ مرحوم علامه در جواب فرمودند: كم حرف بزن. پس اگر انسان بخواهد حواسش تمركز یابد و دلش تنها متوجه خدا و محبوبش باشد، باید كم حرف بزند، وقتى زیاد حرف مى‌زند توجه‌اش به این سو و آن سو جلب مى‌گردد و پراكنده خاطر گشته، نمى‌تواند توجه‌اش را متمركز سازد. پس دوستان خدا با سكوت ملازمند، چرا كه دلشان پیوسته متوجه اوست و اگر بخواهند حرف بزنند توجه‌شان پراكنده مى‌گردد.
«وَ یَتَوَكَّلَ عَلَىَّ وَ یَبْكِىَ كَثیراً وَ یُقِلَّ ضِحْكاً وَ یُخالِفَ هواه»
(دوستدار من كسى است كه) بر من توكل نماید و زیاد بگرید و كم بخندد و با هواى خود مخالفت كند.

رابطه گریه با محبت خدا

كسى كه در آغاز راه است و مى‌خواهد در مسیر خدا قرار گیرد و محبت او را به سوى خود جلب كند، باید از خوف خدا گریه كند، چون هنوز پاك نگردیده است و به گناه آلوده است. تا از خوف خدا نگرید و توبه كامل نكند، دلش از آلودگى‌ها و گناه پاك‌نمى‌گردد ـ گریه‌از خوف خدا چونان آب زلال گناهان را مى‌شوید ـ و پس از پاك گشتن ازگناهان ورسیدن به محبوب،از شوق وصول ورسیدن به‌محبوب زیادمى‌گرید.
‌‌‌درباره حضرت شعیب، على نبینا و آله و علیه السلام، آمده است كه ایشان صد سال گریست تا چشمانش نابینا گشت، خداى متعال به او وحى كرد: اى شعیب؛ چرا اینقدر گریه مى‌كنى؟ اگر از ترس عذاب من مى‌گریى، من جهنم را بر تو حرام كردم و اگر از شوق بهشت مى‌گریى، من بهشت را در اختیار تو گذاشتم. حضرت شعیب عرض كرد: خدایا؛ تو مى‌دانى كه گریه من، نه از ترس جهنم است و نه از شوق بهشت، بلكه به جهت شوق لقاى توست (شكى نیست كه خدا از نهان شعیب آگاه بود و نیازى به پاسخ شعیب نبود، بلكه این گفتگو از جمله
﴿صفحه 261 ﴾
گفتگوهاى عاشق و معشوق است). خدا فرمود: راست گفتى، از این پس كلیم خود را خادم تو قرار مى‌دهم!
‌‌‌از سوئى حضرت موسى از مصر فرار كرد و به مَدین نزد شعیب رفت و در مقابل ازدواج با یكى از دختران شعیب، قرار داد بست كه ده سال در آنجا بماند و به شعیب خدمت كند و چوپانى گوسفندانش را به عهده گیرد.
‌‌‌پس از نابینا گشتن شعیب و ناتوانى از انجام كارها، خداى متعال كلیم خود، حضرت موسى بن عمران را ـ كه گرچه در آن زمان پیامبر نبود، ولى پس از آن از جمله پیامبران اولى العزم گشت ـ براى خدمت او گماشت. شعیب به پاس عشق و محبت به خدا چنین لیاقتى یافت كه پیامبرى چون موسى، ده سال به او خدمت كند، شاید همین خدمتهاى موسى به شعیب باعث گردید به مقام رسالت نایل گردد.
‌‌‌پس كسى كه زیاد گریه مى‌كند، مجال خندیدن ندارد، لذا خنده دوستان خدا اندك است، آن هم براى خوشحال كردن دیگران. چنان شوق دیدار خدا بر دلشان مستولى است كه در این دنیا به هیچ چیز دل‌خوش نمى‌شوند و روى گشاده و خنده آنان براى شادمان ساختن اطرافیان و براى این است كه دیگران را اندوهگین نسازند والا در دلشان چنان حزن و اندوهى است كه با شادى‌هاى دنیا محو نمى‌گردد و تنها آن حزن با رسیدن به لقاى خداوند، برطرف مى‌شود.
‌‌‌همچنین كسى كه خدا را دوست دارد با خواهش دل مخالفت مى‌كند، چون محبت خدا با خودخواهى و خودپرستى جمع نمى‌شود. پس براى رسیدن به خدا باید پا روى هواى نفس و خواست او نهاد و تا انسان تابع هواى نفس و مطیع اوست، نمى‌تواند دوستدار خدا گردد.