راهیان کوی دوست شرح حدیث معراج(مشکات)

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی

موفقیت در آزمون الهى، و عنایات ویژه خداوند

«فَاِذا فَعَلَ ذلِكَ، اَسْكَنْتُ فى قَلْبِهِ حُبّاً حَتّى اَجْعَلَ قَلْبَهُ لى وَ فَراغَهُ وَ اشْتِغالَهُ وَ هَمَّهُ وَ حَدیثَهُ مِنْ النِّعْمَةِ الَّتى اَنْعَمْتُ بِها عَلى اَهْلِ مَحَبَّتى مِنْ خَلْقى وَ اَفْتَحُ عَیْنَ قَلْبِهِ وَ سَمْعِهِ حَتّى یَسْمَعَ بِقَلْبِهِ وَ یَنْظُرَ بِقَلْبِهِ اِلى جَلالى وَ عَظَمَتى وَ اُضَیِّقُ عَلَیْهِ الدُّنْیْا وَ اُبَغِّضُ اِلَیْهِ ما فیها مِنَ اللَّذّاتِ وَ اُحَذِّرُهُ مِنَ الدُّنْیا وَ ما فیها كَما یُحذِّرُ الرّاعى غَنَمَهُ مِنْ مَراتِعِ الْهَلَكَةِ. فَاِذا كانَ هكَذا یَفِرُّ مِنَ النّاسِ فِراراً وَ یُنْقَلُ مِنْ دارِ الْفَناءِ اِلى دارِ الْبَقاءِ وَ مِنْ دارِ الشَّیْطانِ اِلى دارِ الرَّحْمنِ.
یا اَحْمَدُ؛ لاَُزَیِنَنَّهُ بِالْهَیْبَةِ وَ الْعَظَمَةِ فَهذا هُوَ الْعَیْشُ الْهَنئُ وَ الْحَیاةُ الْباقِیَةُ وَ هذا مَقامُ الرّاضینَ. فَمَنْ عَمِلَ بِرِضائى اُلْزِمْهُ ثَلاثَ خِصال، اُعَرِّفُهُ شُكْراً لا یُخالِطُهُ‌الْجَهْلُوَ ذِكْراً لا یُخالِطُهُ النِّسْیانُ وَ مَحَبَّةً لا یُوْثِرُ عَلى مَحَبَّتى مَحَبَّةَ الَْمخْلُوقینَ. فَاِذا اَحَبَّنى اَحْبَبْتُهُوَ اَفْتَحُعَیْنَ قَلْبِهِ اِلى جَلالى. فَلا اُخْفى عَلَیْهِ‌خاصَّةَ خَلْقى فَاُناجیه فى ظُلَمِ اللَّیْلِ وَ نُورِ النَّهارِ حَتّى یَنْقَطِعَ حَدیثُهُ مِنَ الَْمخْلُوقینَ وَ مُجالَسَتُهُ مَعَهُمْ»
‌‌‌پیش از این درباره ویژگى‌هاى زندگى گوارا و حیات پایدار بحث گردید و اینكه انسان باید براى سعادت و آبادسازى كاخ آخرت خود تلاش كند و به دنبال رضاى خدا برود، تا دنیا در نظرش حقیر گردد. بعد از تلاش و كوشش در جهت خودسازى نفس و پشت سرگذاشتن آزمون و امتحان و موفقیت در آن، نوبت به بهره‌مند گشتن از عنایات خاص خداوند مى‌رسد؛ در این باره خداوند مى‌فرماید:
﴿صفحه 232 ﴾
«فَاِذا فَعَلَ ذلِكَ، اَسْكَنْتُ فى قَلْبِهِ‌حُبّاً حَتّى اَجْعَلَ قَلْبَهُ لى وَ فَراغَهُ وَ اِشْتِغالَهُ وَ هَمَّهُ وَ حَدیثَهُ مِنْ النِّعْمَةِ التّى اَنْعَمْتُ بِها عَلى اَهْلِ مَحَبَّتى مِنْ خَلْقى »
پس وقتى چنین كرد، در قلب او محبتى جاى مى‌دهم تا آنجا كه قلبش را براى خویش قرار مى‌دهم و فراغت و مشغولیت و كوشش و سخن گفتن او را از نعمتهایى قرار مى‌دهم كه به دوستان خود ارزانى مى‌دارم.
‌‌‌بعد از اینكه انسان از هر چه در توان داشت كوتاهى نكرد، مورد عنایتهاى خداوند قرار مى‌گیرد و با عنایات خداوند به مراحلى دست مى‌یابد كه خود توان رسیدن بدان را نداشت. تاكنون براى خود واقعیت مستقلّى قائل بود و بعد از گذر از این مرحله و بكار بستن تمام توان خویش، مورد توجه الطاف خاص خداوندى كه به بندگان برگزیده عنایت مى‌شود، قرار مى‌گیرد و از آن پس، تنها با پاى خود به جلو نمى‌رود؛ بلكه این خداست كه دست او را مى‌گیرد و به جلو مى‌برد و به جایى مى‌رسد كه دلش مالامال از عشق و محبت به خدا و دلش از آن خدا مى‌گردد؛ چون انسان خود، آن قدر توان ندارد كه همه تمایلات نفسانى خویش را زیر پا بگذارد. (البته با عنایت خداوند توان دارد قدمهاى كوتاه را بردارد، ولى با آن عنایتهاى عام نمى‌تواند قدمهاى بلند را نیز بردارد) بعد از موفقیت در برداشتن قدمهاى كوتاه، وقت آن مى‌رسد كه خدا دستش را بگیرد، تا قدمهاى بلند را نیز بردارد.

توجه به خدا و نعمتهاى او، محور افكار و نگرش مؤمنان

تا دل انسان به دیگران مشغول است نمى‌تواند پرواز كند، چون پایش بسته است، اما وقتى با لطف خداوند دل از محبت غیر پاك گشت، پرواز كردن براى او آسان مى‌گردد. كارهاى ما معمولا بر محور دنیاست و وقتى بدانها مشغولیم، سعى مى‌كنیم بر وفق مراد انجام گیرد و اگر خیلى هنر داشته باشیم، در انجام آنها و رسیدن به خواسته‌هایمان از راه مشروع سود مى‌جوییم. وقتى كارمان تمام شد و با دوستان گرم صحبت شدیم، باز سخن از دنیا به میان مى‌آید: فلان چیز گران شد، قیمت فلان زمین مناسب است و... این بدان جهت است كه دل ما به دنیا مشغول است و محرك و انگیزه‌اى كه ما را به حركت وامى‌دارد، حب دنیاست.
﴿صفحه 233 ﴾
‌‌‌اگر محبت به خداوند جانشین محبت به دنیا گشت، وقتى انسان از عبادت، كار، تلاش و انجام وظایف الهى‌اش فارغ گشت و فراغتى یافت كه با دوستانش بنشیند، محور سخن خدا خواهد بود. از دنیا و زخارف آن مى‌گذرد و هنگام اشتغال و فراغت، تمام توجه‌اش به خداست. معمولا در فراغت و بخصوص هنگام خواب چیزهایى توجه انسان را جلب مى‌كند كه در عمق دل او جاى دارد و هنگام پرداختن به فعالیتهاى روزانه از آنها غافل مى‌گردد. بنابراین اگر انسان مى‌خواهد بداند كه در عمق دلش چه مى‌گذرد و محبوب واقعى او كیست، بنگرد در هنگام فراغت و خواب دلش به چه چیزى بیشتر توجه دارد.
‌‌‌كسانى كه دل به خدا سپرده‌اند و بدو محبت دارند، چه در هنگام اشتغال به كار و چه هنگام فراغت و استراحت، محور توجه و افكارشان خدا و نعمتهایى است كه او بدانها ارزانى كرده. دوستداران خدا از نعمتهاى ویژه‌اى برخوردارند كه دیگران از آنها خبر ندارند، تا آنجا كه نعمتهاى ارزانى شده به دنیا داران برایشان بى‌ارزش است.
میان عاشق و معشوق رمزى است *** چه داند آنكه اشتر مى‌چراند
«وَ اَفْتَحُ عَیْنَ قَلْبِهِ وَ سَمْعِهِ حَتّى یَسْمَعَ بِقَلْبِهِ وَ یَنْظُرَ بِقَلْبِهِ اِلى جَلالى وَ عَظَمَتى»
چشم دل و گوش قلبش را مى‌گشایم تا با دل بشنود و با قلب خود به جلال و عظمت من بنگرد.
‌‌‌انسان غیر از چشم و گوش ظاهرى، چشم و گوش باطنى نیز دارد:
«... فَاِنَّها لاتَعْمَى الاَْبْصارُ وَ لكِنْ تَعْمىَ الْقُلُوبُ الَّتى فىِ الصُّدورِ»(127)
گرچه چشم سر كافران كور نیست، ولى چشم دل و باطنشان كور است.
‌‌‌نابیناى واقعى كسى است كه چشم دلش كور است و حقایق را درك نمى‌كند، ولى كسى كه اهل محبت خداست، خداوند چشم و گوش دلش را باز مى‌كند و با دل عظمت و جلال خداوندى را مى‌بیند و در این صورت امور دنیا برایش پست و حقیر مى‌گردند و براى اودشوار است به امور دنیا توجه كند، چون فرا روى خود عالم بى‌كرانى را مى‌نگرد. مثالكور مادرزادى كه چشمش به روى دنیا بازگردد و عالم وسیع دنیا را فرا روى خود ببیند (تا
﴿صفحه 234 ﴾
چشم نداشت تنها درون خود را مى‌دید، ولى تا چشمش باز شد، عالم وسیع دنیا را نیز مى‌بیند).
‌‌‌تا چشم دل ما باز نشده، از حقایق آن عالم و حتى از باطن و ملكوت عالم دنیا بى‌خبریم، چون آنها را نمى‌بینیم: وقتى دنیا و عظمت كهكشان‌ها و ستارگان را، با چشم و یا دوربین و تلسكوپ مى‌بینیم از شگفتى‌ها و گستره آن تعجب مى‌كنیم، غافل از اینكه این تازه مربوط به دنیاست و نگرش و درك ما همانند درك نابیناست و هنوز چشم دلمان باز نشده است كه عظمت نامحدود الهى را ببینیم كه در آن صورت دنیا با همه وسعت و گستردگى‌اش برایمان تنگ مى‌گردد.
«وَ اُضَیِّقُ عَلَیْهِ الدُّنْیْا وَ اُبَغِّضُ اِلَیْهِ ما فیها مِنَ اللَّذّاتِ»
دنیا را بر او تنگ مى‌گردانم و لذتهاى آن را بر او مبغوض مى‌سازم.

كوچكى دنیا در چشم ملكوتى و آخرت‌بین مؤمن

‌‌‌ما چون جاى دیگرى را نمى‌بینیم و از عالم آخرت بى‌خبریم، خیال مى‌كنیم دنیا وسعت دارد، گرچه این دنیا در مقایسه با عظمت خداوند در حكم صفر است، ولى آنگاه كه چشم دل انسان به عظمت الهى باز شد، به خُردى و كوچكى دنیا پى مى‌برد و از درك عالم آخرت و عظمت خداوند چنان غرق در سرور و لذت و بهجت مى‌شود، كه دنیا براى او تنگ مى‌گردد، بلكه آنرا فراموش مى‌كند، چنانكه اگر كسى با رصدخانه به مشاهده ستارگان و نحوه حركت آنها بنشیند، غرق در تماشاى آنها مى‌گردد و زندگى رو زمره خود را فراموش مى‌كند؛ چرا كه در فضاى بهت‌انگیز و بى‌كران كهكشانها وارد شده است.
‌‌‌اگر چشم انسان به عالم دیگرى گشوده شود ـ كه این عالم با همه عظمتش در برابر آن نا چیز است ـ دیگر نه تنها پرداختن به امور دنیا براى او لذت‌بخش نیست، بلكه آن‌را مانع از پرداختن به آخرت و توجه به عالم برین مى‌داند. در امور دنیا نیز اگر لذتى براى انسان حاصل گشت، تا مدتى بدان سرگرم مى‌گردد و بعد از دست یافتن به لذت بهتر، دیگر نه تنها از لذت اولى خوشش نمى‌آید، بلكه از آن كراهت دارد و آنرا مانع رسیدن به لذت عالیتر و بزرگتر
﴿صفحه 235 ﴾
مى‌داند. هم‌چنین آنان كه چشم دلشان به عالم آخرت باز شده، چنان لذتى را درك مى‌كنند كه دیگر پرداختن به لذایذ دنیایى برایشان لذت‌آور نیست، بلكه بدان بدبین مى‌گردند و چون آن‌را مانع از رسیدن به لذتهاى حقیقى و واقعى مى‌دانند، از آن فرار مى‌كنند.
‌‌‌بزرگان و اولیاى خدا، از آنچه براى ما لذت‌بخش است و براى رسیدن به آن مقدماتى را فراهم مى‌سازیم و با روى گشاده از آن استقبال مى‌كنیم، لذتى نمى‌برند، چون كسى كه محبت خدا در دلش جاى گرفت، لذتهاى مادى براى او جاذبه ندارد، بلكه آنها را مانع از ترقى و كمال خود مى‌شناسد و تنها در حد ضرورت و به عنوان وظیفه شرعى از آنها بهره مى‌برد.
«وَ اُحَذِّرُهُ مِنَ الدُّنْیا وَ ما فیها كَما یُحَذِّرُ الرّاعى غَنَمَهُ مِنْ مَراتِعِ الْهَلَكَةِ»
همواره او را از دنیا و آنچه در اوست برحذر مى‌دارم، چنانكه همواره چوپان، گوسفندان خود را از چراگاه‌هاى مرگ‌آفرین باز مى‌دارد.
‌‌‌وقتى انسان آن مراحلى را كه بدان اشاره رفت پشت سر گذاشت، خدا مربى او مى‌گردد و در خطرات و لغزشگاهها یارى‌اش مى‌كند و چنانكه چوپان گوسفندان خویش را از علف زارهاى مسموم دور مى‌كند، او را از دنیا دور مى‌سازد.
«فَاِذا كانَ هكَذا یَفِرُّ مِنَ النّاسِ فِراراً وَ یُنْقَلُ مِنْ دارِ الْفَناءِ اِلى دارِ الْبَقاءِ وَ مِنْ دارِ الشَّیْطانِ اِلى دارِ الرَّحْمنِ»
پس وقتى چنین شد، از مردم فرار مى‌كند و از خانه فانى دنیا به خانه باقى آخرت و از خانه شیطان به خانه خدا منتقل مى‌گردد.
‌‌‌ما اگر مدتى مردم و صحنه‌هاى دنیوى را مشاهده نكنیم، گویا در زندان گرفتار شده‌ایم، دلمان مى‌خواهد مردم را ببینیم، ولو با آنها دوست و رفیق نباشیم. دیدن انسانها و مشاهده صحنه‌هاى دنیا برایمان لذت‌بخش است و اگر از آن محروم گردیم، چونان زندانى در نهایت رنج و عذاب خواهیم بود، ولى كسى كه دلش مملو از محبت خدا گشته است و چشمش به عالم جاودانه آخرت باز شده، از دنیا و اهل آن فرار مى‌كند و دلش نمى‌خواهد آنها را ببیند. تنها مایل به دیدن دوستان و عاشقان خداوند و به گفتگو نشستن با آنهاست و علاقه‌اى به نشست و برخاست با دیگران ندارد، مگر تكلیف و وظیفه ایجاب كند كه به سراغ آنها برود.
﴿صفحه 236 ﴾
‌‌‌گاهى درباره كسى كه از دنیا رخت بربسته، گفته مى‌شود كه دار فانى را وداع گفته و به دار باقى شتافته است! ولى انتقال در مورد بحث ما با آن انتقال متفاوت است، چرا كه مؤمن شیفته لقاى رب در دنیاست و با مردم زندگى مى‌كند و به وظایف خود مشغول است. او گرچه در دنیاست، ولى دلش از این عالم فانى بریده است و به عالم باقى پیوسته است. پیش از این به جمله دیگرى از همین حدیث اشاره رفت كه دنیا و آخرت در نظر اولیاى خدا یكسان است:
«قَدْ صارَتِ الدُّنْیا وَ الاْخِرَةُ عِنْدَهُمْ واحِدَةً»یعنى آنها بر دنیا و آخرت اشراف دارند و از افقى به آندو مى‌نگرند كه هر دو یكسان در نظر آنان جلوه مى‌كند.
‌‌‌در واقع دنیا و آخرت مثال دو خانه‌اى است كه انسان از یكى به دیگرى منتقل مى‌گردد.
‌‌‌وقتى انسان به تماشاى جلال خداوندگارى نشست، دنیا از نظرش محو مى‌گردد و به اعتبار دیگر از این دنیا به عالم دیگر منتقل مى‌شود. به تعبیر على(علیه السلام) در نهج‌البلاغه:
«وَ صَحِبُوا الدُّنْیا بِاَبْدان اَرْواحُها مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الاَْعْلى»(128)
بابدن‌هایى دردنیا زندگى‌مى‌كنند كه روح آنها به آستان رفیع رحمت الهى آویخته شده است.
‌‌‌چنین انسانى از خانه شیطان به خانه خدا منتقل مى‌گردد: تا چشم به روى دنیا و مظاهر آن باز است و دل به لذتهاى آن وابسته است، دنیا خانه شیطان است، چون شیطان وسوسه‌گر، درصدد به انحراف و لغزش كشاندن انسانهاست. ولى وقتى انسان اوج گرفت و به «خانه رحمان» منتقل گردید، دیگر دست شیطان به او نمى‌رسد؛ چرا كه شیطان را به خانه خدا راه نیست.
«یا اَحْمَدُ؛ لاَُزَیِنَنَّهُ بِالْهَیْبَةِ وَ الْعَظَمَةِ فَهذا هُوَ الْعَیْشُ الْهَنىُ وَ الْحَیاةُ الْباقِیَةُ وَ هذا مَقامُ الرّاضینَ»
اى محمد؛ من او را به هیبت و شكوه زینت مى‌بخشم و این، زندگى گوارا و حیات جاودانه است و مقام كسانى كه راضى به رضاى خدایند.
‌‌‌كسانى كه با خدا رابطه دارند و دلشان متوجه خداست، چنان هیبت و عظمتى بدانها داده
﴿صفحه 237 ﴾
شده كه دیگران در برابرشان خضوع مى‌كنند و خود به دلیل این امر پى نمى‌برند كه چرا به مجرد روبرو گشتن با چنین افرادى احساس خُردى و كوچكى مى‌كنند. ممكن است لاغر و رنجور باشد و چیزى كه موجب هیبت و ابهت گردد در ظاهر او وجود نداشته باشد، اما وقتى بازتاب حالات روحى او ظاهر مى‌گردد، مردم در خود احساس كوچكى مى‌كنند و او را بزرگ مى‌دارند.
‌‌‌آیا این زندگى خوش‌تر و گواراتر است، یا زندگى سراسر آلوده ما كه دلمان را به آن خوش كرده، در این فكریم چه بپوشیم و چه بخوریم و چگونه سر همدیگر كلاه بگذاریم؟ اگر چیزى از مالمان كم شود، از غصه و ناراحتى خوابمان نمى‌برد. آیا این زندگى كه ما داریم ارزش دارد یا زندگى كسى كه اصلا به دنیا اعتنا ندارد و دنیا در نظر او كوچك و بى‌مقدار است، چون با عالمى عظیم‌تر و وسیعتر سر و كار دارد. دل از محدودیتها و فقیران و گدایان (انسانها) بر كنده، به غناى مطلق، عزت مطلق، جمال و كمال مطلق دل سپرده است.
‌‌‌وقتى انگیزه مؤمن، در دورى گزیدن از لذتهاى دنیا و محرمات و بالاخره چیزى كه خوشایند خدا نیست، رضاى خدا بود بالطبع به آنچه خدا بر او پیش مى‌آورد و یا بدو عنایت مى‌كند رضا مى‌دهد و شكى نیست كه این رضا طرفینى است؛ یعنى وقتى انسان به دنبال رضاى خداوند باشد و از كار او رضایت خاطر داشته باشد و خرسند گردد و در كنار ارتباط با خداوند، دیگر كمبودها براى او معنا نداشته باشد خداوند نیز از او راضى مى‌گردد. چنانكه در قرآن نیز «راضى و مرضى» با هم آمده است:
«اِرْجِعى اِلى رَبِّكِ راضِیَةً مَّرْضِیَّةً»(129)
اى نفس قدسى مطمئن و آرام، به حضور پروردگارت باز گرد كه تو از او خشنودى و او نیز از تو راضى است.
در آیه دیگر مى‌فرماید: «... رَضِىَ اللّهُ عَنْهُمْ وَ رَضُوا عَنْهُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ»(130) (كسانى كه از نعمتها و مواهب بهشتى بهره‌مند مى‌گردند) خدا از آنها راضى است، آنها نیز از خدا راضیند، این است فیروزى و سعادت بزرگ.
﴿صفحه 238 ﴾