سیمای مدیر موفق

نویسنده : محمد موحدی نژاد

آیات 81 تا 85

ارْجِعُواْ إِلَی أَبِیكُمْ فَقُولُواْ یَآ أَبَانَآ إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَ مَا شَهِدْنَآ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنّاَ لِلْغَیْبِ حَافِظِینَ«81»
«(برادر بزرگ گفت: من اینجا می‌مانم، ولی) شما به سوی پدرتان برگردید، پس بگویید: ای پدر! همانا پسرت دزدی كرده و ما جز به آنچه می‌دانستیم گواهی ندادیم و ما نگهبان (و آگاه به) غیب نبوده‌ایم.»

1- شهادت و گواهی بر اساس علم(عینیّت‌ها)
شهادت وگواهی، باید بر اساس علم باشد. «ما شهدنا الاّ بما علمنا»
2- عذرخواهی شجاعانه
عذر خود را با كمال صراحت بگوئیم. «و ما كنّا للغیب حافظین»
3- پیش‌بینی حوادث در پیمان‌ها و تعهدات
در پیمان‌ها و تعهدات، باید برای حوادث پیش‌بینی نشده تبصره‌ای باز كرد.
«و ما كنّا للغیب...»

وَ سْئَلِ الْقَرْیَةَ الَّتِی كُنَّا فِیهَا وَالْعِیرَ الَّتِی أَقْبَلْنَا فِیهَا وَ إِنَّا لَصَادِقُونَ«82»
«(اگر به حرف ما اطمینان نداری) از قریه‌ای كه در آن بودیم و از كاروانی كه در میانشان به اینجا رو آورده‌ایم، سؤال كن و بی‌شك ما راستگو هستیم.»

1- اعتبار اثبات مدّعا با شهود عینی
گواهی شهود عینی، راهی معتبر برای اثبات مدّعا می‌باشد. «واسئل القریة... والعیر...»
2- توجه به اینکه تبانی مجموعه‌ای بزرگ بر دروغ بعید است
امكان تبانی مجموعه‌ای بزرگ بر كذب، منتفی است. «و اسئل القریة... انّا لصادقون»

قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْراً فَصَبْرٌ جَمِیلٌ عَسَی اللَّهُ أَن یَأْتِیَنِی بِهِمْ جَمِیعاً إِنَّهُ هُوَ الْعَلِیمُ الْحَكِیمُ«83»
«(یعقوب) گفت: (این چنین نیست) بلكه (بار دیگر) نفس شما (با نسبت دزدی به بنیامین یا تعیین كیفر گروگان ‌گیری) مسئله را برای شما آراسته است، پس صبری نیكو (لازم است) امید است كه خداوند همه برادران را با هم نزد من آورد، چرا كه او قطعاً آگاه و حكیم است.»

1- صبر آگاهانه
صبر، گاهی از روی ناچاری و بیچارگی است، چنانكه اهل دوزخ می‌گویند: «سواء علینا أجزعنا ام صبرنا» صبر كردن و یا جزع كردن برای نجات ما اثری ندارد. و گاهی صبر آگاهانه و داوطلبانه و تسلیم رضای خداوند است كه چهره این صبر در هر جایی با یك عنوان مطرح است؛ صبر در میدان جهاد، شجاعت است. صبر در دنیا، زهد است. صبر در برابر گناه، تقواست. صبر در برابر شهوت، عفّت است و صبر در برابر مال حرام، ورع است.
صبر، شیوه‌ی مردان خداست وصبر جمیل، صبری است كه در آن سخنی بر خلاف تسلیم و رضای خداوند گفته نشود. «فصبر جمیل»
2- غلبه بر وسوسه‌های شیطان و هوای نفس
تزیین و زیبانمایی زشتی‌ها، گاهی توسّط شیطان؛ «و اذ زیّن لهم الشیطان اعمالهم» گاهی به وسیله زرق وبرق دنیا؛ «اذا اخذت الارض زخرفها و ازّیّنت» و گاهی توسّط نفس انسان است. «سوّلت لكم انفسكم»
3- درس‌آموزی از حوادث تلخ
مؤمن، حوادث تلخ را نیز از حكمت خدا می‌داند. «الحكیم»
باور وتوجّه به عالمانه وحكیمانه بودن افعال الهی، آدمی را به صبر وشكیبایی در حوادث دشوار وادار می‌كند. «فصبر جمیل، انّه هو العلیم الحكیم»

وَ تَوَلَّی‌ عَنْهُمْ وَ قَالَ یَآ أَسَفَی‌ عَلَی‌ یُوسُفَ وَ ابْیَضَّتْ عَیْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِیمٌ«84»
«یعقوب از فرزندان روی گرداند و گفت: ای دریغا بر یوسف، پس اندوه خود را فرو می‌خورد (تا آنكه) دو چشمش از اندوه سفید (و نابینا) شد.»

1- فرو بردن خشـم
فرو بردن خشم، از صفات مردان الهی و كاری شایسته است. «فهو كظیم»

قَالُواْ تَاللَّهِ تَفْتَؤُاْ تَذْكُرُ یُوسُفَ حَتَّی‌ تَكُونَ حَرَضَاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِینَ«85»
«(فرزندان یعقوب به پدرشان) گفتند: به خدا سوگند تو پیوسته یوسف را یاد می‌كنی، تا آنكه بیمار و لاغر شوی و (یا مشرف به مرگ و) از بین بروی.»

1- نگذاریم الگوهـا فراموش شوند
یوسف‌ها همواره باید در یادها باشند. «تفتؤا تذكر یوسف» (اولیای خدا در دعای ندبه، یوسف زمان را صدا می‌زنند و گریه می‌كنند.)

آیات 86 تا 90

قَالَ إِنَّمَآ أَشْكُواْ بَثِّی وَحُزْنِی إِلَی اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ«86»
«(یعقوب) گفت: من ناله (آشكار) وحزن (پنهان) خود را فقط به خدا شكایت می‌برم و از (عنایت و لطف) خداوند چیزی را می‌دانم كه شما نمی‌دانید.»

1- پرهیز از سكوت یا ناله و فریاد ناپسند
آنچه مذموم است، یا سكوتی است كه بر قلب واعصاب فشار می‌آورد و سلامت انسان را به مخاطره می‌اندازد و یا ناله و فریاد در برابر مردم است كه موقعیّت انسان را پایین می‌آورد، امّا شكایت بردن به نزد خداوند مانعی ندارد. «انّما اشكوا... الی اللَّه»
2- ژرف‌نگـری در حوادث و تلخی‌هـا
افراد ظاهربین از كنار حوادث به راحتی می‌گذرند، ولی انسان ژرف‌نگر، آثار و حوادث را تا قیامت می‌بینند. «اعلم من اللَّه ...»

یَا بَنِی اذْهَبُواْ فَتَحَسَّسُواْ مِن یُوسُفَ وَ أَخِیهِ وَ لَاتَاْیََسُواْ مِـنْ رَّوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا یَاْیَْـسُ مِـن رَّوْحِ اللَّهِ إِلَّا لْــقَوْمُ الْكَافِرُونَ«87»
«ای پسرانم (بار دیگر به مصر) بروید و از یوسف و برادرش جستجو كنید و از رحمت خداوند مأیوس نشوید، حقّ این است كه جز گروه كافران، از رحمت خداوندی مأیوس نمی‌شوند.»

1- دوری از یأس و ناامیدی
اولیای خدا، هم خود مأیوس نمی‌شوند هم دیگران را از یأس باز می‌دارند. «لاتایئسوا» براساس روایات، یأس از رحمت خدا، از گناهان كبیره است.
2- دوری از تنبلی
رسیدن به لطف الهی، با تنبلی سازگار نیست. «اذهبوا، ولا تایْئسوا»

فَلَمَّا دَخَلُواْ عَلَیْهِ قَالُواْ یَآ أَیُّهَا الْعَزِیزُ مَسَّنَا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنَا بِبِضَـاعَةٍ مُّزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَیْلَ وَ تَصَــدَّقْ عَلَیْنَآ إِنَّ اللَّهَ یَجْزِی الْمُتَصَدِّقِینَ«88»
«پس هنگامی كه (مجدداً) بر یوسف وارد شدند، گفتند: ای عزیز! قحطی ما و خاندان ما را فراگرفته و (برای خرید گندم) بهای اندكی با خود آورده‌ایم، (اما شما كاری به پول اندك ما نداشته باش) سهم ما را بطور كامل وفا كن و بر ما ببخش، زیرا كه خداوند كریمان و بخشندگان را پاداش می‌دهد.»

1- احترام به پدر
در روایات آمده است: یعقوب نامه‌ای برای یوسف نوشت كه محتوای آن تجلیل از یوسف ، بیان قحطی كنعان، تقاضای آزادی بنیامین و تبرئه فرزندان از سرقت بود و به همراه فرزندان برای یوسف فرستاد. وقتی یوسف در مقابل برادران آن نامه را خواند، بوسید و بر چشم گذاشت و گریه‌ای كرد كه قطرات اشك بر لباسش نشست.
برادران كه هنوز یوسف را نمی‌شناختند شگفت‌زده بودند كه این همه احترام به پدر ما برای چیست؟ كم‌كم برق امیدی در دل آنها روشن شد. خنده یوسف را چون دیدند، با خود گفتند نكند او یوسف باشد.
2- رعایت آداب درخواست كردن
برای درخواست كمك و مساعدت، فرهنگ خاصّی لازم است:
الف) تجلیل از كمك كننده. «ایّها العزیز»
ب) بیان حال و نیاز خود. «مسّنا و اهلنا الضّر»
ج) كمبود بودجه (فقر مالی). «بضاعة مزجاة»
د) ایجاد انگیزه در كمك كننده. «فتصدّق علینا انّ اللَّه یجزی المتصدّقین»
3- پرهیز از تحقیر
تحقیر كنندگان، روزی تحقیر می‌شوند. فرزندانی كه با غرور می‌گفتند: «نحن عصبة» ما قوی هستیم، «سرق اخ له من قبل» برادر ما دزد بود، «انّ ابانا لفی ضلال» پدر ما در گمراهی آشكار است، امروز با حقارت می‌گویند: «مسنّا و اهلنا الضرّ»
4- توجه به خطر فقر و نیازمندی
فقر و نیاز، انسان را ذلیل می‌كند. «مسّنا و اهلنا الضر»
آنچه شیران را كند روبَه مزاج احتیاج است احتیاج است احتیاج

قَالَ هَلْ عَلِمْتـُم مَّا فَعَلْتُم بِیُوسُفَ وَ أَخِیهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ«89»
«(یوسف) گفت: آیا دانستید با یوسف و برادرش چه كردید آنگاه كه شما نادان بودید.»

1- فتوت و جوانمردی در برخورد با خلافكار
فتوّت در آن است كه جزئیّات خلاف مطرح نشود. لذا یوسف به طور سربسته پرسید: چه كردید؟ «ما فعلتم»
2- در شرایط قدرتمندی مظلومان فراموش نشوند
وقتی به قدرت رسیدیم، دیگر مظلومان را فراموش نكنیم.
«ما فعلتم بیوسف و اخیه»
3- پذیرش عذر و تلقین راه عذرخواهی
فتوّت در آن است كه راه عذر به خطاكار تلقین شود. (یوسف به برادران خطاكار گفت: كارهای شما در زمان بی توجّهی شما بوده نه اكنون.) «اذ انتم جاهلون»

قَالُواْ أَءِنَّكَ لَأَنـتَ یُوسُـفُ قَالَ أَنَاْ یُوسُـفُ وَهَذَآ أَخِی قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنَآ إِنَّهُ مَن یَتَّقِ وَیَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ«90»
«گفتند: آیا تو خود (همان) یوسفی؟ گفت: (آری) من یوسفم و این برادر من است. به تحقیق خداوند بر ما منت گذاشت. زیرا كه هر كس تقوا و صبر پیشه كند، پس همانا خداوند پاداش نیكوكاران را تباه نمی‌كند.»

1- ایجادزمینه رشدوتربیت و انگیزه برای مردم
باید شرایط طوری فراهم شود كه مردم سؤال كنند و برای رشد و تربیت، انگیزه آنان را بالا برد. در برادران یوسف دائماً انگیزه برای جستجو و سؤال زیاد می‌شد. با خود می‌گفتند: چرا اصرار داشت بنیامین را به همراه خود بیاوریم؟ چرا پیمانه در بار ما پیدا شد؟ چرا پول ما را در نوبت اوّل برگرداند؟ او از كجا داستان یوسف را می‌داند؟ نكند دیگر به ما غلّه ندهد؟ وقتی این هیجانات در روح آنها اوج گرفت، پرسیدند: آیا تو یوسف هستی؟ گفت: بله.
2- استفاده از زمان‌های مناسب
از حساس‌ترین اوقات، برای تبلیغ استفاده كنید. (موقعی كه برادران از كار خود شرمنده وآماده پذیرش سخن یوسف‌اند، او می‌گوید: «مَن یتّق ویصبر ...»)
3- صبر و تقوا (زمینه‌ساز عزت است)
صبر وتقوا، زمینه عزّت است. «مَن یتّق و یصبر فانّ اللَّه لایضیع...»
4- باتجربه‌ها لایق زمامداری هستند
كسی لایق زمامداری و حكومت است كه در برابر حوادث، حسادت‌ها، شهوت‌ها، تحقیرها، زندان‌ها، تبلیغات سوء و... امتحان داده باشد. «مَن یتّق و یصبر...»

آیات 91 تا 95

قَالُواْ تَاللَّهِ لَقَدْ ءَاثَرَكَ اللَّهُ عَلَیْنَا وَإِن كُنَّا لَخَاطِئِینَ«91»
«(برادران) گفتند: به خدا قسم، كه خداوند ترا بر ما برتری داده است و قطعاً ما خطاكار بوده‌ایم.»

1- ایثار
«ایثار» به معنای برتری دادن دیگران بر خود است. برادران یوسف در اثر تفكّر غلط «نحن عصبة»، دست به كار غلطی زدند و گفتند: او را به چاه افكنید؛ «القوه فی غیابت الجب». خداوند آنها را در تنگنا گذاشت تا جایی كه برای سیر كردن شكم التماس كنند؛ «مسّنا و اهلنا الضّر» پس اعتراف كردند كه نقشه ما خراب از آب در آمد؛ «كنّا لخاطئین» سپس آن تفكّر غلط، تبدیل به پذیرش یك واقعیّت شد كه قدرت حكیمانه خداوند تو را بر ما برتری داد. «لقد آثرك اللَّه علینا»
2- استفاده نیكو از توانایی‌ها
در روز توانایی، به گونه‌ای عمل نكنیم كه در روزگار ضعف شرمنده شویم. «و نحن عصبة... و ان كنّا لخاطئین»
3- اعتراف به كمالات دیگران
اگر از روی حسادت به برتری و كمالات دیگران اعتراف نكنیم، با فشار و ذلّت به آنها اقرار خواهیم كرد. «لقد آثرك اللَّه علینا»
4- اعتراف به خطا
اعتراف به خطا، زمینه‌ای برا دریافت عفو و بخشش است. «ان كنّا لخاطئین»
5- توجه به اراده خداوند
در برابر اراده خدا، نمی‌توان ایستادگی كرد. «آثرك اللَّه علینا»

قَالَ لَا تَثْرِیبَ عَلَیْكُمُ الْیَوْمَ یَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ«92»
«(یوسف) گفت: امروز بر شما توبیخ و ملامتی نیست، خداوند شما را می‌بخشد و او مهربان‌ترین مهربانان است.»

1- عفو و بخشش و رحمت
همین كه خلافكار اعتراف كرد، بپذیریم و او را خجل نكنیم. «انّا كنّا خاطئین. قال لاتثریب علیكم»
فتوّت را از یوسف بیاموزیم كه هم حقّ خود را بخشید و هم از خداوند طلب آمرزش و عفو می‌كند. «لاتثریب ... یغفر اللَّه»
2- سعه صدر
سعه صدر، ابزار و وسیله‌ی ریاست است. «لا تثریب علیكم الیوم» آری كسی كه تمام ظلم‌های برادران را یكجا می‌بخشد، سزاوار ریاست است.
3- گذشت در مسند قدرت
عفو در اوج عزّت و قدرت، سیره اولیای خداست. «لاتثریب علیكم الیوم»
روز فتح مكّه مشركان به كعبه پناه بردند، عمر گفت: ما امروز انتقام خواهیم گرفت. پیامبر فرمود: امروز روز مرحمت است و از مشركان پرسید: گمان شما امروز نسبت به من چیست؟ گفتند: خیر است، تو برادر كریم ما هستی. پیامبر فرمود: امروز كلام من همان كلام یوسف است؛ «لا تثریب علیكم الیوم» عمر گفت: من از حرف خودم شرمنده‌ام.
حضرت علی می‌فرمایند: «اذا قدرتَ علی عدوّك فاجعل العفو عنه شكراً للقدرة علیه» هرگاه بر دشمن خود پیروز شدی شكر آنرا، عفو دشمن قرار بده.
4- اعلام عفو و بخشش
گذشت خود را به همه اعلام كنیم تا دیگران هم سرزنش نكنند.
«لاتثریب علیكم»
5- بازسازی روحیه خلافكاران
یوسف به بازسازی روحی روانی برادران گنهكار پرداخت، ما نیز چنین كنیم.
«لاتثریب...»

إذْهَبُواْ بِقَمِیصِی هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَی‌ وَجْهِ أَبِی یَأْتِ بَصِیراً وَ أْتُونِی بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِینَ«93»
«(یوسف گفت:) این پیراهن مرا ببرید و آنرا بر صورت پدرم بیفكنید (تا) بینا شود و همه كسان خود را نزد من بیاورید.»

1- فتوت و جوانمردی
در روایات آمده است: یوسف برادران خود را هر روز و شب سر سفره خود می‌نشاند و آنها احساس شرمندگی می‌كردند، به یوسف پیغام دادند كه سفره ما جدا باشد، چون چهره تو ما را شرمنده می‌كند!. یوسف پاسخ داد: امّا من افتخار می‌كنم كه در كنار شما باشم و با شما غذا بخورم. روزگاری مردم كه مرا می‌دیدند، می‌گفتند: «سبحان من بلّغ عبداً بیع بعشرین درهماً ما بلغ» منزّه است خدایی كه برده‌ی بیست درهمی را به عزّت رساند. امّا امروز وجود شما برای من عزّت است. حالا مردم می‌دانند كه من برده و بی‌اصل و نسب نبوده‌ام. من برادرانی مثل شما و پدری همانند یعقوب داشته‌ام، ولی غریب افتاده بودم. (اللَّه‌اكبر از این فتوّت و جوانمردی)
2- دیدگاه اقتضایی داشتن درانجام وظیفه
شرایط اجتماعی، در عمل به وظیفه اثر دارد. «واتونی باهلكم اجمعین» (صله‌ی رحم یوسف در آن شرایط به نوعی بود كه باید فامیل به مصر بیایند.)
3- رسیدگی به بستگان با حفظ حقوق دیگران
رسیدگی به بستگان (با حفظ حقوق سایر مردم)، لازم است. «اتونی باهلكم»
4- ایجاد رفاه مناسب برای طبقات محروم و زجرکشیده
برای كسانی كه زجر كشیده‌اند باید به فكر رفاه بود. «اجمعین» رنج فراق یعقوب سپس آرامش وصال یوسف.
5- عمومی بودن لطف و محبت
بهترین لطف آن است كه همه را شامل شود. «اجمعین»

وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعِیرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّی لَأَجِدُ رِیحَ یُوسُفَ لَوْلَآ أَن تُفَنِّدُونِ«94»
«و چون كاروان (از مصر به سوی كنعان محل زندگی یعقوب) رهسپار شد، پدرشان گفت: همانا من بوی یوسف را می‌یابم، البتّه اگر مرا كم‌خرد ندانید.»

1- اگر قادر به درک حقایق نیستیم، انكار هم نكنیم
اگر حقایقی را درك نمی‌كنیم، مقام دیگران را انكار نكنیم. «لولا أن تفندون» حضرت یعقوب فرمود: اگر مرا كم خرد نپندارید.
سؤال: چگونه است كه تنها یعقوب بوی یوسف را درك می‌كند؟
«اِنّی لاجد ریح یوسف»
پاسخ: هیچ مانعی ندارد، همان گونه كه انبیا، وحی را درك می‌كنند و ما آن را درك نمی‌كنیم، در بقیه امور نیز آنان چیزی را بیابند كه ما نمی‌یابیم.
مگر در آستانه‌ی جنگ خندق، به هنگام كندن خندق، رسول اكرم از جهش برقی كه از اصابت كلنگ به سنگی نمایان شد، نفرمود: در این برق سقوط امپراطوری‌ها را دیدم؟ امّا بعضی از افراد ضعیف الایمان گفتند: پیامبر از ترس خود، دور شهر خندق می‌كند، ولی با هر ضربه و جرقّه‌ای، از سقوط یك رژیم و حكومتی و پیروزی خود وعده می‌دهد!
شاید مراد از «بوی یوسف» خبر تازه‌ای از یوسف باشد.
این مسئله امروزه در دنیای علم، به «تله پاتی» یعنی انتقال فكر از نقاط دور دست، مشهور شده وبه عنوان یك مسئله مسلّم علمی درآمده است. یعنی كسانی كه پیوند نزدیكی با هم دارند و یا دارای قدرت روحی خاص هستند، همین كه مسئله‌ای در گوشه‌ای از جهان برای شخصی پیش آید او نیز در گوشه‌ای دیگر از جهان آن را درمی‌یابد.
شخصی از امام باقر سؤال كرد: گاهی بدون جهت مرا غم فرا می‌گیرد، به نوعی كه اطرافیان می‌فهمند. امام فرمود: مسلمانان در آفرینش از یك حقیقت و طینت هستند، همین كه حادثه‌ی تلخی برای یكی از آنان اتّفاق بیافتد، دیگری در سرزمین و منطقه‌ای دیگر غمناك می‌شود.
در شرح نهج‌البلاغه مرحوم خویی آمده است: برای امام معصوم ، عمود نوری است كه چون خدا اراده كند، امام با نگاه به آن، آینده را می‌بیند وگاهی نیز مثل مردم عادی است.
زمصرش بوی پیراهن شنیدی چرا در چاه كنعانش ندیدی
بگفت: احوال ما برق جهان است گهی پیدا و دیگر دم، نهان است
گهی بر طارم اَعلی نشینیم گهی تا پشت پای خود، نبینیم
اگر استشمام بوی حضرت یوسف را مربوط به قوای شامّه بدانیم، باید به عنوان یك امر خارق‌العاده و معجزه پذیرفت كه یعقوب بویی را از دور استشمام می‌كند.
خاطره:
در ایّام تجاوز عراق به جمهوری اسلامی ایران كه مردم به فرمان امام خمینی (‌قدس سره) در جبهه‌های غرب و جنوب حاضر بودند، بنده نیز در خدمت شهید آیت اللَّه اشرفی اصفهان كه حدود نود سال داشت، در عملیات «مسلم‌بن‌عقیل» بودم. ایشان بارها در شب حمله به من فرمود: من بوی بهشت را می‌یابم، ولی من هرچه بو كشیدم چیزی نیافتم!.
آری، كسی كه نود سال در علم و تقوی و زهد و تهجّد بوده، می‌تواند احساسی داشته باشد كه دیگران نداشته باشند. همانگونه كه پیشگویی ایشان كه گفتند: من چهارمین شهید محراب خواهم بود، عملی شد!
به هر حال ممكن است مراد از بوی بهشت، یك بوی عرفانی باشد. نظیر شیرینی مناجات كه یك مزه معنوی است. و ممكن است بوی طبیعی باشد، لكن هر شامّه‌ای لایق استشمام آن نیست. نظیر امواج رادیویی كه در فضاست، لكن هر رادیویی تمام آنها را نمی‌گیرد.
2- در نظر گرفـتن ظـرفیـت مخـتلف مـردم در شنـیدن اخبار و اطلاعات
همه‌ی مردم ظرفیّت شنیدن حقایق را ندارند و نسبت بی‌خردی به گوینده می‌دهند. «لولا أن تفنّدون»

قَالُواْ تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِی ضَلاَلِكَ الْقَدِیمِ«95»
«گفتند: به خدا سوگند تو در گمراهی دیرین خود هستی.»

1- كار نیكان را قیاس از خود مگیر
كار نیكان را قیاس از خود مگیر. «انّك لفی ضلالك» (نسبت گمراهی به پدر، ناشی از قیاس وسنجیدن درك او با فهم خود بود.)