زندگی در پرتو اخلاق

نویسنده : آیت الله ناصر مکارم شیرازی

دروغ با ایمان سازگار نیست

از احادیث مختلفى برمى آید که دروغ با ایمان سازگار نیست و دروغگویى نشانه یک نوع بى ایمانى است .
این احادیث همه از قرآن مجید الهام مى گیرد آنجا که مى فرماید :
( اِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللهِ وَاُولئِکَ هُمُ الْکاذِبُونَ )(54)
تنها کسانى دروغ مى بندند که به آیات خدا ایمان ندارند ; ( آرى ) دروغگویان واقعى آنها هستند .
ممکن است مراد از « یفتری الکذب » تعمد در کذب بوده باشد .
و اینک قسمتى از اخبار :
1 ـ « سُئِلَ رَسُولُ اللهِ (صلى الله علیه وآله وسلم) : یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَباناً ؟ قالَ : نَعَمْ . قِیلَ : وَیَکُونُ بَخِیلا ؟ قالَ : نَعَمْ . قِیلَ : وَیَکُونُ کَذّاباً ؟ قالَ : لا »(55)
از پیامبر (صلى الله علیه وآله وسلم) پرسیدند : آیا آدم با ایمان ممکن است ترسو باشد ؟ فرمود : آرى . پرسیدند : آیا ممکن است بخیل باشد ؟ فرمود : آرى . پرسیدند : آیا ممکن است دروغگو باشد ؟ فرمود : نه .
2 ـ « قالَ اَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) : لا یَجِدُ عَبْدٌ طَعْمَ الاِْیمانِ حَتّى یَتْرُکَ الْکَذِبَ هَزْلَهُ وَجِدَّهُ »(56)
امیر مؤمنان على (علیه السلام) فرمود : انسان طعم ایمان را نمى چشد تا دروغ را ـ اعم از جدّى و شوخى ـ ترک کند .
3 ـ « عنه (علیه السلام) : جانِبُوا الْکَذِبَ فَاِنَّهُ مُجانِبُ الاِْیمانِ »(57)
از دروغ دورى کنید که با ایمان سازگار نیست .
از این اخبار بخوبى برمى آید که افراد با ایمان از دروغ اجتناب مى کنند و ایمان و دروغ یک جا جمع نمى گردد .
بعید نیست نکته مطلب علاوه بر تیرگى خاصى که دروغ در قلب انسان ایجاد مى کند این باشد که افراد دروغگو روى حساب « مقایسه » به خود ، دعوت انبیاء را به آسانى باور نمى کنند ، آنها چون خودشان در مسایل کوچک زندگى دروغ مى گویند نمى توانند باور کنند که پیامبران در چنان مسایل مهمى حقیقتاً راست مى گویند ، ممکن است چنین کسانى در صف افراد با ایمان باشند ولى اگر اعماق قلب آنها را جستجو و کاوش کنیم خواهیم دید خالى از شک و تردید نیست ، البته این درباره افرادى است که دروغ بر وجود آنها سایه افکنده و به تعبیر حدیث « کذّاب » مى باشند .
عکس این مطلب نیز صادق است ، یعنى افراد راستگو غالباً زود باور هستند چون خودشان اهل صدق و راستى مى باشند و هر سخنى را مى شنوند به طبع اولى خود باور مى کنند و به اصطلاح « اُذُن » هستند مگر اینکه به آنها تذکر داده شود .
افراد دروغگو بدبینى و سوء ظن خاصى نسبت به همه کس و همه چیز دارند ، همه چیز را قلابى ، نادرست ، یا لا اقل مشکوک مى پندارند ، چنین افرادى چگونه ممکن است ایمان محکم و خالى از هرگونه شک و تردید به آن همه گفته هاى انبیاء پیدا کنند ، لذا در تاریخ مى بینیم که افراد منافق و منحرف و کذّاب غالباً به پیغمبران خدا نسبت دروغگویى مى دادند .
موضوع مقایسه به خود یکى از حالات روانى انسان است که مى تواند کلید حل بسیارى از مشکلات گردد ، بسیار دیده شده که افراد جانى یا دزد و خائن با حرکات غیر عادى خود دیگران را با خبر مى سازند . چون خودشان از وضع خود باخبرند درباره دیگران نیز چنین فکر مى کنند و لذا مى کوشند خود را مخفى نمایند و با همین حرکات غیر عادى نظر دیگران را به خود جلب مى نمایند .

دروغ ، انسان را لا ابالى بار مى آورد

شخص دروغگو تصور مى کند اگر وظایف مختلف خود را انجام ندهد مى تواند با اعذار دروغى ، تخلف خود را توجیه نماید ، براى چنین کسى پایبند نبودن به عهد و پیمان ، عدم رعایت وقت ، عدم انجام تکالیف محول شده و امثال اینها آسان است ، زیرا با یک سلسله عذرهاى ساختگى موضوع را به اصطلاح ماست مالى کرده و خود را از زیر بار مؤاخذه رها مى سازد .
ولى بعکس کسى که مقید به رعایت اصل « صدق و راستى » باشد ناگزیر است که تمام این امور را رعایت نماید و لذا نمى تواند لاابالى باشد .

دروغگو حتى به خودش هم اطمینان ندارد !

افرادى که دروغ مى گویند نه تنها به دیگران اطمینان ندارند چون آنها را هم مثل خودشان فرض مى کنند ; بلکه به خودشان هم اطمینان ندارند ، چون به واقعیت همه چیز ، حتى به میزان توانایى قدرت خویش در برابر مشکلات و حوادث مختلف زندگى ، به عزم و اراده خود در مورد انجام کارها ، ظنین هستند .
در کلمات قصار امیر مؤمنان على(علیه السلام) مى خوانیم :
« اِیّاکَ وَمُصادَقَةَ الْکَذّابِ فَاِنَّهُ کَالسَّرابِ ! یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ وَیُبَعِّدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ »(58)
از دوستى با دروغگو برحذر باش چرا که او مثل سراب است ، دور را در نظر تو نزدیک ، و نزدیک را دور مى سازد .
گرچه این موضوع یعنى دگرگون ساختن چهره واقعیتها ، نسبت به معاشرین دروغگو گفته شده ولى این حالت بر اثر عادت به دروغ ، در خود شخص دروغگو نیز پیدا مى شود و نسبت به واقعیتها و حقایق مربوط به خود و دیگران متزلزل و ظنین مى گردد و این یکى از دردناک ترین حالاتى است که براى انسان در زندگى پیدا مى شود .