زندگی در پرتو اخلاق

نویسنده : آیت الله ناصر مکارم شیرازی

راستى بارزترین نشانه شخصیت

بدون شک دو صفت راستى و درستى ( صدق و امانت ) بارزترین نشانه شخصیت است ، بلکه نام انسان واقعى را بدون این دو نمى توان بر کسى گذارد ، و این دو از یک ریشه مشترک منشعب مى شوند ، زیرا راستگویى چیزى جز امانت در اداى سخن نیست ، همانطور که امانت هم چیزى جز صداقت در عمل نمى باشد ، و چنانکه خواهیم دید آثار اجتماعى این دو نیز مشابه یکدیگرند .
شاید به همین ملاحظه است که در کلمات پیشوایان بزرگ اسلام « صدق الحدیث » و « اداء الامانة » با هم ذکر شده و در گفتگوهاى معمولى نیز راستى و درستى را با هم مى آورند .

ارزش و اهمیت راستى

همانطور که اشاره شد صدق و راستگویى یکى از نشانه هاى بارز شخصیت انسان و عظمت فکر و پاکى روح اوست .
افراد راستگو معمولا افرادى شجاع ، صریح ، با اخلاص ، کم طمع و خالى از تعصبهاى غلط و حبّ و بغضهاى افراطى هستند زیرا راستگویى بدون اینها ممکن نیست .
بعکس ، افراد دروغگو معمولا ترسو ، ریاکار ، طماع ، متعصب و لجوج و یا گرفتار حبّ و بغضهاى غلط مى باشند .
افراد راستگو حتماً در زندگى پایبند به اصولى هستند ، این اشخاص کمتر ممکن است ابن الوقت و مزوّر و دمدمى مزاج و منافق باشند زیرا صداقت با هیچ یک از این امور سازگار نیست . و همانطور که در شرح انگیزه هاى دروغگویى خواهد آمد این صفت از یکى از رذایل فوق سرچشمه مى گیرد و به همین دلیل راستگویى را مى توان کلیدى براى کشف باطن اشخاص از جنبه هاى مختلف دانست و لذا در بعضى از اخبار و احادیث اهل بیت (علیهم السلام) صدق حدیث وسیله اى براى ارزیابى وجود افراد شمرده شده :
امام صادق(علیه السلام) مى فرماید :
« لا تَنْظُرُوا اِلى طُولِ رُکُوعِ الرَّجُلِ وَسُجُودِهِ فَاِنَّ ذلِکَ شَیْءٌ قَدِ اعْتادَهُ فَلَوْ تَرَکَهُ اسْتَوْحَشَ لِذلِکَ ، وَلکِنِ انْظُرُوا اِلى صِدْقِ حَدِیثِهِ وَاَداءِ اَمانَتِهِ »(48)
نگاه به رکوع و سجود طولانى کسى نکنید چه اینکه ممکن است عادت او باشد و اگر آن را ترک کند ناراحت شود ، ولى نگاه به راستگویى و امانت او کنید .
قرآن مجید نیز مى فرماید :
« وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ »(49)
مى توانى آنها ( منافقان ) را از طرز سخنانشان بشناسى .

اثرات معجز آساى راستگویى

از نظر اجتماعى بزرگترین خدمتى که صدق و راستى مى تواند به انسانها کند مسأله جلب اطمینان و اعتماد است . البته مى دانیم تمام پیشرفتهاى علمى و صنعتى و اقتصادى که نصیب بشر شده مولود سیستم زندگى او ، یعنى زندگى دسته جمعى است .
ولى همکارى و همفکرى که اساس زندگى دسته جمعى است در صورتى میسر است که افراد نسبت به هم اعتماد و اطمینان کامل داشته باشند . در غیر این صورت مشکلات زندگى دسته جمعى ، مزاحمتها ، نزاعها ، کشمکشها و کار شکنى ها را خواهند داشت بدون اینکه از فواید آن بهره مند گردند .
بدیهى است مهمترین و مؤثرترین وسیله جلب اطمینان و اعتماد همان « صدق و راستى » و خطرناکترین دشمن آن دروغ است .
اگر مؤسسات اقتصادى تنها در معرفى یکى از کالاهاى خود دروغ بگویند ، مردم نسبت به بهترین فرآورده هاى آنان بدبین خواهند شد .
اگر زمامداران دروغ بگویند ، مردم به وعده هاى آنها ، به دعوتهاى آنها ، به اعلام خطرهاى آنها وقعى نخواهند گذارد و از پشتیبانى نیروى عظیم ملت محروم خواهند شد .
اگر در محیطهاى علمى دروغ رایج گردد ، دانشمندان و دانش طلبان به گفته هاى یکدیگر ، به نقلهاى یکدیگر ، به قضاوتهاى یکدیگر اعتماد نخواهند کرد و به این ترتیب هرکس باید تمام زحمات لازم را براى یک تحقیق علمى شخصاً متحمل گردد و از زحمات هزاران سال عمر دیگران نتواند استفاده کند . و این نوع دروغ زشت ترین و کثیف ترین انواع دروغ است .