زندگی در پرتو اخلاق

نویسنده : آیت الله ناصر مکارم شیرازی

تهذیب نفس یا جهاد اکبر

در اهمیت تهذیب نفس از رذایل اخلاقى همین بس که آن را « جهاد اکبر » نامیده اند ، و این تعبیر مأخوذ از حدیث معروفى است که پیامبر اکرم (صلى الله علیه وآله وسلم) به مجاهدین اصحابش پس از مراجعت از یکى از جنگها فرمود :
« مَرْحَباً بِقَوْم قَضَوُا الْجِهادَ الاَْصْغَرَ وَ بَقِیَ عَلَیْهِمُ الْجِهادُ الاَْکْبَرُ . فَقِیلَ : یا رَسُولَ اللهِ مَا الْجِهادُ الاَْکْبَرُ ؟ قالَ : جِهادُ النَّفْسِ »(4)

آفرین بر جمعیتى که جهاد کوچک را انجام دادند و جهاد اکبر بر آنها باقى مانده است . عرض کردند : جهاد اکبر کدام است ؟ فرمود : جهاد و مبارزه با هوسهاى سرکش نفسانى .
بدین جهت بعضى از بزرگان اصحاب حدیث در کتابهاى خود بحثهاى مربوط به تهذیب اخلاق را در کتاب جهاد عنوان کرده و آن را جزء جهاد دانسته اند ، و در بعضى از احادیث در ذیل این روایت این جمله نیز از آن حضرت نقل شده :
« اِنَّ اَفْضَلَ الْجِهادِ مَنْ جاهَدَ نَفْسَهُ الَّتِی بَیْنَ جَنْبَیْهِ »(5)
برترین جهاد ، جهاد با هوسهاى سرکشى است که در درون سینه آدمى است .
این بیان بخوبى مى تواند منطق اسلام را در این مسأله حیاتى روشن سازد و پس از بررسى و مطالعه ، حقایق زیر از آن کشف مى گردد :
1 ـ در درون وجود انسان همیشه نیروهاى متضادى است که صورت یک صحنه جنگ را دارد و سرنوشت انسان بستگى به پیروزى یکى از این دو قسمت از نیروها دارد .
2 ـ این « جهاد » از این رو « جهاد اکبر » نامیده شده که یک جهاد ابدى و پایان ناپذیر است ، بعلاوه یک نبرد داخلى همیشه از یک نبرد خارجى خطرناک تر مى باشد ; و گذشته از اینها شکست در این جهاد نتیجه اى جز شقاوت و بدبختى ندارد ، در صورتى که شکست در جهاد معمولى ممکن است موجب کسب افتخار « شهادت » گردد . به عبارت دیگر ، جهاد با دشمن بیرونى هرگز شکست واقعى ندارد ، اما احتمال شکست در جهاد با نفس فراوان است .
3 ـ این جهاد با اینکه ناراحت کننده است ، رمز تکامل انسان مى باشد ، زیرا تکامل معمولا نتیجه تضادها و کشمکش قواى « نفى » و « اثبات » است ، و به همین جهت انسان تا در کوران حوادث قرار نگیرد و با مشکلات دست و پنجه نرم نکند ، ورزیده و آبدیده نمى شود ، همانطور که امیر مؤمنان على (علیه السلام) فرموده است : « درختان جنگلى ( که همیشه با امواج حوادث روبه رو هستند ) چوبشان محکمتر و آتششان بادوامتر است » .
و از اینجا رمز آفرینش این نیروهاى متضاد و رمز آفرینش هوسهاى نفسانى روشن مى گردد .
4 ـ جهاد با دشمن ظاهرى ممکن است احیاناً براى منظورهاى مادى ( جمع آورى غنائم یا تحصیل شهرت و امثال آن ) صورت گیرد ، ولى جهاد با نفس همیشه به منظور تحصیل کمال و کسب فضیلت خواهد بود و پیروزى در آن نشانه تصمیم و اراده و قدرت ایمان و علوّ همّت و بزرگى شخصیت انسان مى باشد .

سعادت و خوشبختى

دانشمندان اخلاق هدف نهایى علم اخلاق را خوشبختى و سعادت دانسته اند همان حقیقتى که براى بدست آوردن آن تمام انسانها در یک تلاش و کوشش همیشگى به سر مى برند و غالباً از عدم وصول به آن ناراحت و نالانند .

سعادت چیست ؟

سعادت را مى توان با یک عبارت کوتاه چنین معنى کرد : « رسیدن به هر نوع کمال ممکن که انسان استعداد و شایستگى وصول به آن را دارد » ; و به عبارت دیگر : بهره بردارى صحیح از نیروهاى مختلف مادى و معنوى که در اختیار انسان است .
ولى از آنجا که « کمال » و « بهره بردارى » به همان اندازه که از نظر مفهوم کلى ، روشن است ، از نظر مصادیق جزئى ، مبهم و پیچیده مى باشد و غالباً در یافتن راه سعادت گرفتار اشتباه مى شوند تا آنجا که فى المثل یک نفر ثروتمند ـ خودخواه که یک عمر آسایش و آرامش روح و جسم خود را فداى جمع آورى ثروت کلانى کرده است ـ ممکن است خود را سعادتمند بداند ، در حالى که فرزند هوسباز او هم بعد از مرگ پدر « پراکنده کردن » این ثروت را در راه ارضاى شهوات خود ، خوشبختى و سعادت بداند . . . با اینکه مسلماً هر دو در اشتباهند .
به هر حال در اینجاست که باید به کمک تجزیه و تحلیلهاى عقلى آنچه تکامل واقعى انسان و راه صحیح بهره بردارى از مواهب مادى و معنوى اوست از غیر آن باز شناخت اگرچه این شناسایى نیازمند به مطالعات و زحمت فراوانى باشد .