عروج تا بی نهایت

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تنظیم و گردآوری: محمدرضا غیاثی کرمانی

فصل چهارم: در آستان جانان

﴿ صفحه 114﴾
﴿ صفحه 115﴾

نقش «نیت» در تعالى و سقوط انسان

بر اساس آیات و روایات، بالاترین وظیفه انسان در خصوص خداى تعالى «نماز» است. نماز در همه شریعت‌هاى مختلف آسمانى وجود دارد و اهمیتى كه در این شریعت‌ها به آن داده شده، به هیچ امر دیگرى داده نشده است. این به جهت تأثیرى است كه این عمل مقدس، در سعادت انسان و كمال و رشد و ترقى معنوى و روحى او دارد.
یكى از مسایل بسیار مهم در عبادت‌ها، مسأله «نیت» است. «نیت» روح هر عبادتى به شمار مى‌آید و ارزش عبادت، ارتباط تام و تمام به نیت انسان دارد. اگر نیت عبادت درست نباشد، آن عبادت هر چه هم حجم آن زیاد باشد، كمترین فایده را براى انسان نخواهد داشت. ما در كارهاى عادى و روزمره زندگى خود نیز براى نیت ارزش زیادى قایلیم و به كارهایى ارزش و بها مى‌دهیم كه از انگیزه صحیحى برخوردار باشد. براى مثال، اگر دوستى به هنگام احوال‌پرسى با ما، الفاظى از قبیل: «فدایت شوم، دوستت دارم، قربانت گردم، دلتنگت بودم و...» را به كار ببرد و ما بدانیم كه این حرف‌ها واقعاً از روى محبت و صمیمیت اظهار مى‌شود، این اظهار ارادت او براى ما بسیار ارزشمند است و البته محبت و ارادت ما هم به او زیاد مى‌شود. اما اگر بدانیم این حرف‌ها را به منظور فریب دادنمان مى‌زند و نیرنگى است براى آن‌كه از ما استفاده‌اى ببرد، هیچ ارزشى براى این اظهار ارادت ظاهرى او قایل نمى‌شویم، بلكه هر چه بیشتر این رفتار را تكرار كند، انزجار ما از او بیشتر مى‌شود. ظاهر
﴿ صفحه 116﴾
هر دو كار یكى است، ولى این نیت است كه باعث این تفاوت آشكار در قضاوت ما مى‌شود. اگر كسى نسبت به ما حركاتى را كه ظاهرش احترام و تعظیم است انجام دهد، ولى بدانیم نیت او از انجام آنها مسخره كردن است، نسبت به او چه حالتى پیدا مى‌كنیم؟ نه‌تنها آن را ارزش نمى‌دانیم، كه ضد ارزش قلمداد مى‌كنیم. بنابراین، این یك قاعده كلى است كه افراد عاقل براى ارزش‌یابىِ برخى از كارها، به ظاهر آن نگاه نمى‌كنند، بلكه دقت مى‌كنند كه با چه نیتى انجام شده است. البته این‌كه در هر مورد، چه درصدى از ارزش را به نیت مى‌دهند و چه درصدى را به سایر جنبه‌ها، بحثى گسترده و از بحث فعلى ما نیز خارج است. آنچه در این‌جا مى‌خواهیم از آن بحث كنیم «نماز» است.
نماز مى‌تواند منشأ ترقى انسان به مدارج و مرتبه‌هایى شود كه حتى تصور آن براى ما مشكل است. بسیارى از اولیاى الهى در اثر نماز به مقام‌هایى رسیده‌اند كه ما حتى از درك و تصور آن عاجزیم و این حقیقت، انكار ناشدنى است.
در روایت است كه: اَلصَّلوةُ مِعْراجُ الْمُؤْمِنِ‌؛(86) نماز معراج مؤمن است. آیا نماز تا كجا مى‌تواند انسان را عروج دهد؟ باید گفت تقریباً مراتب معراجى كه در سایه نماز مى‌تواند به دست آید، بى‌نهایت است. از سوى دیگر، همین نمازى كه معراج است، مى‌تواند انسان را به قعر جهنّم بفرستد! این دو اثر متناقض از یك عمل واحد، مربوط به دو نیت مختلف مى‌شود. یك نیت باعث مى‌شود نماز، انسان را در ملكوت بالا ببرد، ولى همین نماز با نیتى دیگر، انسان را در جهنم سقوط مى‌دهد. در این زمینه، روایتى است كه شیعه و سنى آن را با سندهاى مختلف نقل كرده‌اند. بر اساس این روایت، امام صادق(علیه السلام)
﴿ صفحه 117﴾
مى‌فرماید: دو نفر وارد مسجد مى‌شوند و هر دو نماز مى‌خوانند، اما یكى با نماز خواندن از عذاب و آتش نجات پیدا مى‌كند و بهشتى مى‌شود، و دیگرى به سبب همان نماز جهنمى مى‌شود. پرسیدند: یا‌ابن رسول الله! چگونه چنین چیزى ممكن است؟ امام صادق(علیه السلام)فرمود: نفر اوّل به نماز خواندن خود مى‌بالد و براى آن‌كه توجه دیگران را نیز جلب كند، قدرى هم ركوع و سجود و اعمال نمازش را بهتر انجام مى‌دهد و خضوع و خشوع تصنّعى آن را بیشتر مى‌كند. به سبب چنین نیتى كه در نماز خود وارد مى‌نماید، هم نماز را باطل مى‌كند و هم باعث جهنمى شدن خود مى‌گردد. اما شخص دوم وارد نماز مى‌شود و نماز مى‌خواند، در حالى‌كه خجل، سرافكنده و در این فكر است كه آیا این نماز من قبول خواهد شد یا نه، و در هنگام نماز حالت توبه به او دست مى‌دهد و تصمیم مى‌گیرد دیگر گناه نكند. این نماز باعث مى‌شود از جهنم نجات پیدا كند و بهشتى شود.(87)
نیت تا این حد مى‌تواند ارزش عمل را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، معیار ارزش‌گذارى كارهاى عبادى و روح عبادت، «نیت» است. مهم این است كه عبادت را به چه «انگیزه‌اى» انجام مى‌دهیم.
اهمیت و نقش نیت در اعمال، تا بدان حد است كه ما مى‌توانیم به جز عبادت‌هاى اصطلاحى، از راه نیت، كارى كنیم كه تمام اعمالمان عبادت شود! حتى كارهایى از قبیل: خوردن، آشامیدن، خوابیدن، استراحت كردن و لذت حلال بردن نیز مى‌تواند طورى واقع شود كه عبادت به شمار آید! البته این در صورتى است كه در همه افعال خود «رضایت خداوند» را مد نظر داشته باشیم. اگر هر نشست و برخاست و هر عملى را كه انجام مى‌دهیم، قصدمان واقعاً این
﴿ صفحه 118﴾
باشد كه رضایت و خشنودى خدا را به دست آوریم، آن عمل، عبادت مى‌شود. البته تفاوت عبادت‌هاى خاص با سایر اعمال این است كه در سایر اعمال، اگر آنها را به قصد جلب رضایت الهى انجام ندهیم، مشكلى ندارد و ما را جهنمى نمى‌كند، ولى عبادات خاص مثل نماز و روزه، اگر به قصد ریا انجام شود، فرد را به جهنم خواهد فرستاد.
در خصوص نماز باز هم تأكید مى‌كنیم كه در مورد نیت آن بسیار حساس باشیم. اگر نیت نماز درست شد، گوهرى قیمتى خواهد شد كه انسان را به اوج تقرب الى الله عروج خواهد داد و قدر و ارزش آن از تصور بیرون است. اگر هم خداى ناكرده نیت نماز فاسد شد، همان گوهر گران‌بها نه‌تنها از ارزش و اعتبار مى‌افتد، كه تبدیل به عنصرى مضرّ و زیان‌بار مى‌گردد و صاحب عمل را تا جهنم به دنبال خود مى‌كشد. از خداى متعال مى‌طلبیم كه توفیق اخلاص در همه عبادت‌ها، به ویژه نماز را به همه ما عنایت فرماید.

نیت و مراتب آن

مفهوم «انجام كار براى خدا»
دانستیم كه روح عبادتْ نیت است و به طور كلى، ارزش هر عملى به نیت آن بستگى دارد. اشاره كردیم كه در برخى اعمال عبادى مثل نماز، اگر نیتى فاسد كننده، مثل نیت «ریا» و «سُمعه» باشد، آن عمل نه‌تنها سودى ندارد و باطل است، كه موجب عقاب هم خواهد بود.
گاه در مقابل ریا، تعبیر «خلوص» به كار برده مى‌شود. در قرآن كریم نیز تعبیراتى از قبیل «وجه الله» و «ابتغاء مرضات الله» به‌كار رفته است‌؛ چنانكه در سوره «انسان» مى‌فرماید:
﴿ صفحه 119﴾
إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللهِ لا نُرِیدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً‌؛(88)
ما براى خشنودى خدا است كه شما را اطعام مى‌كنیم و پاداش و سپاسى از شما نمى‌خواهیم.
در چند مورد نیز «ابتغاء مرضات الله» تعبیر شده است‌؛ از جمله در سوره بقره مى‌فرماید:
وَ مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللهِ...‌؛(89)
و مَثَل كسانى كه اموال خویش را براى طلب خشنودى خدا انفاق مى‌كنند... .
در این میان، شاید تعبیر «مرضات الله» از دو تعبیر دیگر، یعنى خلوص و وجه الله مفهوم‌تر باشد‌؛ یعنى عمل را انجام دهیم براى آن‌كه خدا راضى و خشنود باشد. رضایت در ما، یك حالت نفسانى است كه به علم حضورى آن را درك مى‌كنیم. وقتى از كار كسى رضایت مى‌یابیم، یك حالت خوشحالى در ما پیدا مى‌شود. آیا معناى رضایت خدا هم این است كه بر اثر كار ما، حالتى در خدا پیدا مى‌شود كه شاد و خرسند مى‌گردد؟! از این رو، پس از بررسى، مى‌بینیم این تعبیر نیز خیلى از دو تعبیر قبلى روشن‌تر نیست‌؛ گرچه در ابتدا این‌گونه به نظر مى‌آمد.
تعبیر دیگرى كه بیشتر فقها آن را به كار مى‌برند، این است كه مى‌گویند عبادت را باید به «قصد امتثال» انجام داد. امتثال به معناى «فرمان‌بُردارى» است. قصد امتثال، یعنى این‌كه كارى را به سبب آن‌كه خداوند به آن امر كرده و براى اطاعت امر او انجام دهیم. امر هم اعم از «وجوبى» و «استحبابى» است.
﴿ صفحه 120﴾
در هر حال، این مفهوم نیز گرچه كمابیش براى ما روشن است، اما باز هم جاى این سؤال هست كه چه حالتى باید در ما به وجود بیاید تا بگوییم كارى را به قصد امتثال امر الهى انجام داده‌ایم؟
تعبیر دیگرى كه براى ما بسیار هم آشناست، «قربة الى الله» است. بسیارى از افراد هنگامى كه مى‌خواهند نماز بخوانند، مى‌گویند: دو ركعت نماز صبح به جا مى‌آورم «قربة الى الله». «قربت» به معناى «نزدیكى» است. با این حساب، معناى این‌كه عبادت را «قربة الى الله» انجام دهیم، این است كه آن را براى نزدیكى به خدا انجام دهیم. اما نزدیكى به خدا یعنى چه؟ مگر خدا در مكانى قرار دارد كه ما خود را به او نزدیك كنیم؟! بنابراین، این مفهوم نیز خالى از ابهام نیست.
در این‌جا نمى‌خواهیم وارد بحث‌هاى نظرى و فلسفى در این باره شویم. این قبیل بحث‌ها بیشتر فایده علمى دارد، در حالى كه مقصود از جلسات ما، طرح بحث‌هایى است كه اثر عملى داشته باشد و بتواند در اعمال و رفتار ما نمود پیدا كند. از این رو، در این زمینه، از موارد آشكار و روشن آغاز مى‌كنیم تا به موارد مبهم برسیم و ببینیم چگونه باید آنها را حل كرد و پاسخ داد.
انواع نیت
یك معناى نیت در عبادت این است كه به هنگام عمل، انسان توجه داشته باشد چه مى‌كند، تا زمینه براى چنین سؤالى فراهم شود كه آیا این همان كارى است كه شرع دستور داده است؟ آیا خدا از این كار راضى است؟ مقابل این حالت، جایى است كه انسان عمل را بى‌نیت انجام دهد. ممكن است به ذهن بیاید كه مگر ممكن است انسان كارى را بى‌نیت انجام دهد؟ پاسخ این است
﴿ صفحه 121﴾
كه البته چنین فرضى شاید بسیار نادر باشد. در شرایط عادى و در حالى كه انسان به هوش و در حال سلامت است، حتماً براى هر كارى كه انجام مى‌دهد قصد و نیتى دارد، ولى زمانى كه از خود بى‌خود گردد و چندان به هوش نباشد‌؛ مثل انسانى كه شدیداً خواب‌آلوده است یا در اثر خوردن شراب مست شده و نمى‌فهمد كه چه مى‌كند، قصد و نیت خاصى در ذهنش وجود ندارد. در هر حال، اگر كسى در چنین وضعیتى عبادتى انجام دهد و مثلا نماز بخواند، گرچه همه واجبات آن را انجام دهد و تمام شرایط آن را رعایت كند، اما چون نیت ندارد، عملش باطل است. این نماز مثل كارهایى است كه برخى افراد در خواب انجام مى‌دهند، كه اگر بعداً از آنها سؤال شود، هیچ چیز به خاطر نمى‌آورند.
فرض دیگر براى نیت در عبادت این است كه انسان آن را صرفاً براى رسیدن به برخى مقاصد و آثار دنیوى انجام دهد‌؛ نظیر نمازهایى كه منافقان در زمان پیامبر(صلى الله علیه وآله) مى‌خواندند. آنان فقط براى این‌كه جانشان محفوظ باشد و سایر احكام ظاهرى اسلام (مانند ارث بردن، ازدواج كردن و...) در موردشان جارى شود، مسلمان شده بودند و آداب و عبادت‌هاى اسلامى را انجام مى‌دادند‌؛ به گونه‌اى كه اگر مى‌دانستند در صورت نماز نخواندن نیز جان و مالشان محفوظ است و از سایر امتیازها برخوردار خواهند بود، هیچ‌گاه نماز نمى‌خواندند. چنین نمازى قطعاً باطل است.
از طرفى، این مسأله نیز روشن و مسلّم است كه انگیزه همه كارهایى كه انسان انجام مى‌دهد، جلب منفعت یا دفع ضرر است. البته ممكن است افراد در مصداق‌هاى منفعت و ضرر با هم اختلاف داشته باشند و كسى چیزى را منفعت بداند، در حالى كه دیگرى همان را ضرر به حساب مى‌آورد‌؛ ولى این‌كه انسان در هر كارى به دنبال جلب منفعت یا دفع ضررى مى‌باشد، امرى قطعى
﴿ صفحه 122﴾
است. كارهایى كه ما انجام مى‌دهیم، یا براى این است كه به پولى برسیم، یا احترام و شخصیتى در جامعه كسب كنیم، یا پست و مقامى به دست آوریم، یا تنبیه و جریمه نشویم و از این قبیل. این امر در مورد عبادت‌ها و خصوص نماز نیز صادق است. بیشتر كسانى كه خدا را عبادت مى‌كنند و نماز مى‌خوانند، گرچه واقعاً به قصد پرستش و اطاعت امر خدا این كار را انجام مى‌دهند، اما این‌گونه نیست كه منافع انجام عبادت یا ضررهایى كه از ترك عبادت به آنان مى‌رسد، در انگیزه‌شان تأثیر نداشته باشد. این آثار زمانى دنیایى است، مثل این‌كه تجربه كرده كه نماز به زندگى انسان بركت مى‌دهد یا صدقه بلاها را دفع مى‌كند، و گاه نیز آثار آخرتى است. دست كم این است كه بیشتر افراد نمازخوان، در عین حال كه براى اطاعت امر خدا نماز مى‌خوانند، اما این كار را یا به طمع بهشت و یا براى ترس از عذاب انجام مى‌دهند. بسیارى از افراد اگر نماز مى‌خوانند، براى این است كه مى‌دانند خداوند افراد بى‌نماز را به جهنم مى‌برد و اگر جهنم نبود، بسیارى از افراد نماز نمى‌خواندند.
نماز خواندن برخى افراد نیز براى رسیدن به بهشت است. اینان اگر نماز مى‌خوانند، از آن روست كه مى‌دانند خدا هست و بهشتى با نعمت‌هاى فراوان و غیر قابل وصف دارد، و آن بهشت پاداش كسانى است كه عبادت و اطاعت خدا را انجام دهند. نماز این گروه، براى محروم نماندن از آن پاداش‌هاست، به طورى كه اگر بهشت و پاداشى در كار نباشد، آنان نیز هیچ‌گاه عبادتى نخواهند كرد و نمازى نخواهند خواند.
البته تردیدى نیست كه هستند بندگان مقرّبى كه نماز و عبادتشان با افراد معمولى قابل مقایسه نیست. آنان در نماز و عبادت خود، چشم‌داشتى به بهشت و ترسى از عذاب ندارند. اگر خدا بهشت و جهنم هم نداشت، آنان باز
﴿ صفحه 123﴾
هم خدا را عبادت مى‌كردند. در برخى از مضامینى كه از ائمه هدى و حضرات معصومان(علیهم السلام) نقل شده، آنان عرضه مى‌دارند كه خدایا! حتى اگر بلا و مصیبت بر سرم آورى، دست از عبادت و اطاعت تو بر نخواهم داشت. ما نیز باید از خداى متعال بخواهیم و خود نیز همت كنیم كه عبادت‌ها و اطاعت‌هایمان به چنین مرتبه‌هایى نزدیك شود. اما در هر صورت، انكارناپذیر است كه بسیارى از عبادت‌ها و اطاعت‌ها، به طمع بهشت یا ترس از جهنم است‌؛ به طورى كه اگر خدا بهشت و جهنم را بردارد، آمار عبادت‌كنندگان بسیار كم مى‌شود، به گونه‌اى كه میل به صفر مى‌كند. بحث ما هم در این‌گونه عبادت‌هاست كه آیا از نظر احكام و معارف اسلامى چه حكمى دارند؟
نیت صحیح و مقبول
در برخى روایات عبادت‌كنندگان به سه قسم تقسیم شده‌اند. بر اساس این روایات، عبادت برخى، عبادت بردگان است. برده چون از ارباب و صاحبش مى‌ترسد و حساب مى‌برد، فرمان او را اطاعت مى‌كند. گروهى از مردم نیز چون از خدا و عذاب او مى‌ترسند، عبادت و اطاعت مى‌كنند. روایات، این‌گونه عبادت‌ها را «عبادة العبید» نامیده‌اند. عبادت گروهى دیگر، حساب‌گرانه و كاسب‌كارانه است. تاجر و كاسب اگر بخواهد معامله‌اى انجام دهد، نگاه مى‌كند كه در این معامله چه سودى عایدش مى‌شود و چه به دست مى‌آورد. گروهى از مردم نیز خدا را همین‌گونه عبادت مى‌كنند. آنان حساب مى‌كنند كه در قبال این عبادت، چه چیزى عایدشان مى‌شود و این عبادت چه نفع و سودى برایشان دارد. آنان چون مى‌بینند در مقابل عبادت، بهشت را به دست مى‌آورند، خدا را عبادت مى‌كنند. روایات، چنین عبادتى را «عبادة التجار»
﴿ صفحه 124﴾
نامیده‌اند. اینها سوداگرند‌؛ روزه مى‌گیرند و ساعت‌ها گرسنگى و تشنگى مى‌كشند، نماز مى‌خوانند، جهاد مى‌كنند و جانشان را در راه خدا به خطر مى‌اندازند، ولى همه اینها براى آن است كه مى‌دانند در مقابل، صدها و هزارها برابر پاداش مى‌گیرند.
از قضا، قرآن كریم نیز براى تشویق مردم به كار خیر و اطاعت از خدا، از همین ادبیات استفاده مى‌كند. براى مثال در یك جا مى‌فرماید:
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى تِجارَة تُنْجِیكُمْ مِنْ عَذاب أَلِیم‌* تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللهِ بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ ذلِكُمْ خَیْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ‌؛(90)
اى كسانى كه ایمان آورده‌اید! آیا شما را بر تجارتى راه نمایم كه شما را از عذابى دردناك مى‌رهاند؟ به خدا و فرستاده او بگروید و در راه خدا با مال و جانتان جهاد كنید. این، اگر بدانید، براى شما بهتر است.
در این آیه از لفظ «تجارت» استفاده كرده است. در مواردى، تعبیر خرید و فروش مى‌آورد‌؛ چنانكه مى‌فرماید:
إِنَّ اللهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ‌؛(91)
در حقیقت، خدا از مؤمنان، جان‌ها و مال‌هایشان را به [بهاى]این‌كه بهشت براى آنان باشد، خریده است.
به هر حال، از قرآن و روایات استفاده مى‌شود كه چنین عبادتى مقبول است و طمع بهشت یا ترس از جهنم، خللى به خلوص نیّتى كه موجب ارزش عبادت مى‌شود، نمى‌زند. اگر انسان به همین مرتبه هم برسد كه بهشت و جهنم را
﴿ صفحه 125﴾
واقعاً باور كند و جدّى بگیرد، كم مرتبه‌اى نیست. البته باید وجهه نظر و همتش را آن مرتبه‌اى قرار دهد كه در عبادت‌هایش، فقط خدا را مد نظر داشته باشد و حتى اگر بهشت و جهنمى نیز در كار نباشد، دست از اطاعت و عبادت خدا برندارد.(92)
شاید معروف‌ترین نمونه این روایت‌ها، این فرمایش امیر‌مؤمنان(علیه السلام) باشد كه پیش از این نیز به مناسبتى آن را ذكر كردیم:
اِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اللهَ رَغْبَةً فَتِلْكَ عِبادَةُ التُّجارِ وَ اِنَّ قَوْماً عَبَدوا اللهَ رَهْبَةً فَتِلْكَ عِبادَةُ الْعَبیدِ وَ اِنَّ قَوْماً عَبَدوا اللهَ شُكْراً فَتِلْكَ عِبادَةُ الاَْحْرارِ‌؛(93)
گروهى، خدا را به امید بخشش پرستش كردند، كه این عبادت بازرگانان است‌؛ و عده‌اى، خدا را از روى ترس پرستش كردند، كه این عبادت بردگان است‌؛ و گروهى خدا را از روى سپاس‌گزارى پرستیدند، كه این عبادت آزادگان است.
«احرار» یعنى كسانى كه از قید بهشت و جهنم و ترس از عذاب و طمع در
﴿ صفحه 126﴾
نعمت‌هاى بهشتى آزاد هستند. آنان كسانى‌اند كه حتى حاضرند اگر خدا راضى باشد، سختى‌ها و عذاب‌هاى آخرت را نیز تحمل كنند. تنها مسأله آنها فقط خود خدا و رضایت و خشنودى و محبت اوست. در حدیث معراج آمده است كه روح مؤمن هنگام عروج به عرش الهى عرض مى‌كند:
وَ عِزَّتِكَ وَ جَلالِكَ لَوْ كانَ رِضاكَ فی اَنْ اُقْطَّعَ اِرْباً اِرْباً وَ اُقْتَلَ سَبْعینَ قَتْلَةً بِاَشَدِّ ما یُقْتَلُ بِهِ النّاسُ لَكانَ رِضاكَ اَحَبَّ اِلَیَّ‌؛(94)
به عزت و جلالت سوگند، اگر رضایت تو در این باشد كه مرا تكه تكه كنند و هفتاد بار به بدترین و دشوارترین وضع كشته شوم، قطعاً رضایت تو براى من محبوب‌تر خواهد بود.
اگر رضایت تو در این است كه هفتاد بار با سخت‌ترین شكنجه‌ها مرا بكشند، من آن را دوست دارم! گفتن این سخن آسان است، ولى عمل كردن به آن كار هر كسى نیست. اگر انسان فقط یك ساعت شكنجه شده باشد، آن‌گاه كمى از عظمت این كلام را درك مى‌كند. امیر مؤمنان على(علیه السلام) نیز در دعاى كمیل مى‌فرماید:
فَهَبْنی یا اِلهی وَ سَیِّدی وَ مَوْلایَ وَ رَبّی صَبَرْتُ عَلى عَذابِكَ فَكَیْفَ اَصْبِرُ عَلى فِراقِكَ‌؛
خدایا! گیرم كه بر عذابت صبر كردم، اما دورى‌ات را چگونه طاقت بیاورم؟!
ما ممكن است شاعرانه، این‌گونه سخن بگوییم، ولى به یقین على(علیه السلام) این سخن را از عمق وجود و به حقیقت مى‌گوید. براى على(علیه السلام)، دورى از خدا از هر عذابى دردناك‌تر و كشنده‌تر است.
كسانى كه به عشق‌ها و محبت‌هاى شدید دچار شده‌اند، مى‌دانند رضایت
﴿ صفحه 127﴾
محبوب چه اثرى بر انسان و زندگى او دارد و با انسان چه مى‌كند. چه بسا محب و عاشق حاضر است در سرماى یخ‌بندان زمستان، از سر شب تا به صبح سر پا بایستد، تا بلكه فقط لبخندى و گوشه چشمى از محبوب و معشوقش ببیند. همان یك لبخند و یك نگاه، تمام خستگى و سختى آن شب طولانى را از بین مى‌برد. اولیاى خدا هم همین كه بدانند محبوبشان از آنان راضى است، تحمل همه سختى‌ها برایشان آسان مى‌شود، حتى اگر آن سختى آتش جهنم باشد.
گامى عملى براى تصحیح نیت
تا اینجا درباره ضرورت ارتقا بخشیدن به معرفت و آگاهى خویش از نماز سخن گفتیم و به برخى از روایت‌هایى كه درباره اهمیت نماز وارد شده است، اشاره كردیم، اما آیا مطالعه كتاب‌هایى كه در زمینه نماز و عبادت نگاشته شده و نیز مطالعه روایات ـ نظیر روایت «الصَّلاةُ خَیْرُ مَوْضُوع‌؛(95) نماز، بهترین عملى است كه خداوند آن را وضع كرده است» یا روایت «الصَّلاةُ قُرْبانُ كُلِّ تَقِىّ‌؛(96)نماز، باعث تقرب هر باتقوایى به سوى خدا مى‌شود.» ـ براى خواندن نمازهاى مستحبى و خالص گردانیدن نیت نماز و اهمیت دادن به آن كافى است؟ فراوان‌اند كسانى كه اهمیت و جایگاه نماز را خوب مى‌شناسند و روایات فراوانى درباره نماز خوانده‌اند و درباره فضیلت‌هاى نماز فراوان شنیده‌اند. آنان مى‌دانند كه نمازهاى مستحبى، به ویژه نماز شب چقدر ارزشمند است و چه تأثیرى در سعادت و موفقیت انسان دارد، اما كوتاهى مى‌كنند و نمازهاى مستحبى و به ویژه نماز شب نمى‌خوانند. پس صرف دانستن و آگاهى كافى
﴿ صفحه 128﴾
نیست و باید افزون بر دانستن، زمینه دیگرى در انسان تحقق یابد تا به انجام عبادت خالصانه خداوند بپردازد و از هر فرصتى براى بندگى خداوند استفاده بَرد.
دانش‌آموز و دانشجو براى موفقیت و گرفتن نمره قبولى، در طول سال درس مى‌خواند و حتى ممكن است شب امتحان نخوابد و تا صبح به مطالعه بپردازد، ولى ما با این‌كه اهمیت و ارزش نماز را مى‌دانیم، حاضر نمى‌شویم چند دقیقه از وقتمان را به خواندن نماز مستحبى اختصاص دهیم، با این‌كه این كار آسان است و چندان زحمتى ندارد. اولین پاسخى كه هر كس به كوتاهى در انجام مستحبات و اهمیت ندادن به نماز مى‌دهد، این است كه شیطان نمى‌گذارد ما نماز مستحبى بخوانیم و استفاده شایسته از عبادت خداوند ببریم. اما لازم است به تحلیل روان‌شناختى این مسأله بپردازیم تا عامل بى‌توجهى و بى‌اعتنایى به امور معنوى و از جمله نماز آشكار گردد. با توجه به این‌كه ما مى‌دانیم نماز، بهترین كارها و سودمندترین تجارت‌هاست و در این تجارت، ما در مقابل صرف چند دقیقه از وقت خود به قرب الهى مى‌رسیم كه عظمت و ارزش آن قابل اندازه‌گیرى نیست، چرا از این تجارت پرسود خوددارى مى‌كنیم؟
روشن است كه انسان كارى را به صرف این‌كه در آن نفع و سود است انجام نمى‌دهد، بلكه همه جوانب را بررسى مى‌كند و تمام زیان‌ها، سختى‌ها و گاه لوازم و پى‌آمدهاى سنگین آن را شناسایى كرده، سپس به مقایسه سود و نفع یا هزینه‌هایى كه متحمل مى‌شود مى‌پردازد و اگر كفه سود و نفع را سنگین‌تر یافت، به آن كار اقدام مى‌كند. اما در مورد خواندن چند ركعت نماز، پر واضح است كه ما متحمل هزینه و زحمت چندانى نمى‌شویم و اصلا ارزش و
﴿ صفحه 129﴾
عظمت دست‌آورد ما از نماز، با زحمتى كه تحمل مى‌كنیم قابل مقایسه نیست، پس چرا از انجام آن خوددارى مى‌كنیم؟
پاسخ روشن به سؤال طرح شده این است كه عادت‌هاى جارى در رفتار افراد، مانع انجام كارهاى مهم معنوى و انجام شایسته عبادت خداوند مى‌گردد. ما در زندگى به لذت‌هایى عادت كرده‌ایم و از انجام كارى كه مزاحم آن لذت‌ها باشد، خوددارى مىورزیم. كسى كه به استراحت، بى‌كارى و خوابیدن عادت كرده است و از این امور بى‌ارزش دنیایى لذت مى‌برد، گرچه آنها را با ثوابى كه نماز در پى دارد قابل مقایسه نمى‌داند، ولى نمى‌تواند از عادت خود دست بكشد و آن لذت‌هاى ناچیز و زودگذر، او را از كارهاى مهم و ارزشمند بازمى‌دارد. همچنین عادت‌هاى روزمره، مانع داشتن نیت خالص در عبادت و توجه بیشتر ما به خداوند مى‌گردد و این عادت‌ها، ابزار شیطان است كه به وسیله آنها مانع رسیدن ما به موفقیت و سعادت مى‌گردد. ما باید با عادت‌هایى كه مانع پرداختن به كارهاى مهم و ارزشمند مى‌شود مبارزه كنیم و آنها را از خودمان دور سازیم.
پس قدم اول در این راه، كسب معرفت و آگاهى از منافعى است كه بر كنار نهادن عادت‌هاى بى‌ارزش و پرداختن به عبادت، بندگى خدا و كسب اخلاص در عمل مترتّب مى‌شود.
قدم دوم، جهادى سخت و طولانى با نفس و عادت به امور پست حیوانى و دنیوى است. براى مثال، با این‌كه خواب زیاد باعث كسالت گشته و براى انسان زیان دارد، اما برخى به آن عادت كرده و حاضر نمى‌شوند قبل از طلوع آفتاب از خواب برخیزند و نماز بخوانند و آن عادت بى‌ارزش، آنها را از انجام وظیفه واجب خود بازمى‌دارد. این افراد باید براى رسیدن به مدارج معنوى، با آن
﴿ صفحه 130﴾
عادت مبارزه كنند و خواندن نماز شب و نماز صبح در وقت فضیلتِ آن را بر لذت خواب ترجیح دهند. همچنین برخى به شكم‌بارگى عادت كرده‌اند و هر چه میل داشته باشند مى‌خورند، شكى نیست كه این عادت مى‌تواند سرچشمه بسیارى از انحراف‌ها و ناهنجارى‌ها و مانع پرداختن به امور ارزشمند گردد. پس ضرورى است كه انسان با آن مبارزه كند و بكوشد تنها براى رفع كمبود بدن، از غذا و نوشیدنى استفاده كند و از افراط و زیاده‌روى در خوردن و آشامیدن بپرهیزد.
پس دومین مرحله براى تحصیل قصد قربت و رسیدن به اخلاص در عبادت، مبارزه با عادت‌هاى بى‌ارزش دنیایى است. البته این مبارزه بسیار سخت و نیازمند همت و عزمى عالى و برنامه‌ریزى حساب‌شده است. به ویژه هر چه عمر انسان بالا مى‌رود، مبارزه با خصلت‌ها و عادت‌ها دشوارتر مى‌گردد. براى جوانانى كه هنوز خوى و عادت‌ها در آنها ریشه‌دار و دیرپاى نگشته، مبارزه با آن عادت‌ها چندان دشوار نیست. اما براى كسى كه در سنین پنجاه و شصت قرار دارد، مبارزه با عادت‌هایى كه در وجودش ریشه دوانیده و رسوخ یافته، بسیار دشوار است. از این جهت حضرت امام(قدس سره) در بحث‌هاى اخلاقى خود خطاب به جوانان مى‌فرمودند: جوانان قدر خودتان را بدانید، تا جوانید مى‌توانید به عبادت و خودسازى بپردازید، اما وقتى پیر شدید، این توفیق از شما سلب مى‌گردد. ما آن روز مفهوم سخن امام را درك نمى‌كردیم و فرق بین پیر و جوان در استفاده از زمینه‌هاى عبادت و خودسازى را تشخیص نمى‌دادیم. اكنون مى‌فهمیم كه انسان تا جوان است، چه توفیق‌ها و توانایى‌هایى دارد، ولى وقتى به سنین پیرى رسید آنها از او گرفته مى‌شود.
خلاصه سخن این است كه ما براى خودسازى و تحصیل قصد قربت در
﴿ صفحه 131﴾
نماز و انجام شایسته عبادت خداوند، افزون بر این‌كه به انجام نمازهاى واجب اهتمام مىورزیم، باید به انجام نمازهاى مستحبى نیز بپردازیم و به تدریج بكوشیم نیت خود را از شائبه‌هاى غیر الهى و ریا و آنچه باعث شرك مى‌گردد، بزداییم و با خالص گردانیدن نیت و عمق بخشیدن به آن، مسیر خود را براى رسیدن به مرتبه‌هاى عالى‌تر بندگى خدا هموار سازیم. البته در این مسیر سخت و دشوار باید از دو عامل مؤثر بهره گیریم: یكى كسب معرفت و آگاهى و ارتقا بخشیدن به آن‌؛ یعنى شناخت فایده‌هاى عبادت ـ و به ویژه نماز ـ و زیان ترك آن، كه علم فقه و اخلاق آن را بیان مى‌كند. دیگرى، مبارزه با عادت‌هاى ناپسند‌؛ نظیر تنبلى، راحت‌طلبى، شكم‌بارگى و سایر صفت‌هاى پست اخلاقى كه در نفس انسان راه یافته است.
مراتب عالى نیت
گفتیم كه برجسته‌ترین صفتِ عبادت آن است كه انسان به طمع بهشت یا ترس از جهنم عبادت نكند، ولى همین مقام نیز مرتبه‌هاى گوناگونى دارد و همه كسانى كه به چنین مقامى مى‌رسند، در یك حد و مرتبه نیستند. از این رو، در روایات تعبیرهاى مختلفى درباره این مقام به كار رفته است. در روایتى كه از امیر مؤمنان(علیه السلام) نقل كردیم، براى این گروه تعبیر «شُكْراً» آمده است، آن‌جا كه مى‌فرماید: گروهى خدا را براى «سپاس‌گزارى» عبادت مى‌كنند. طمع بهشت یا ترس از جهنم نیست كه آنان را به ركوع و سجود وا‌مى‌دارد، بلكه براى شكر نعمت‌هاى او عبادتش مى‌كنند.
این، روحیه «حق‌شناسى» است كه محرك اینان براى عبادت و اطاعت مى‌شود. اینان حتى اگر بهشت و جهنمى هم در كار نباشد، دست از عبادت خدا
﴿ صفحه 132﴾
برنخواهند داشت‌؛ چراكه وجدانشان راضى نمى‌شود كه این همه نعمت‌هاى خداوند را نادیده بگیرند و بى‌هیچ سپاسى از كنار آن بگذرند. روحیه حق‌شناسى و نمك‌شناسى، چیزى است كه ما آن را كم و بیش در مورد انسان‌ها و خدمت‌هایى كه آنها به ما مى‌كنند، درك كرده‌ایم. گاه در مقابل كسى كه براى ما خدمتى انجام داده، تعظیم مى‌كنیم صرفاً به این سبب كه فطرت انسانى ما راضى نمى‌شود سپاس‌گزار خدمت او نباشیم.
در قرآن كریم نیز به این مسأله اشاره شده است:
وَ وَصَّیْنَا الاِْنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْن وَ فِصالُهُ فِی عامَیْنِ أَنِ اشْكُرْ لِی وَ لِوالِدَیْكَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ‌؛(97)
و به انسان در مورد پدر و مادرش سفارش كردیم‌؛ مادرش به او باردار شد، سستى بر روى سستى، و از شیر باز گرفتنش در دو سال است. [آرى، به او سفارش كردیم] كه شكرگزار من و پدر و مادرت باش كه بازگشت [همه] به سوى من است.
شاید نكته این‌كه شكر خدا و شكر پدر و مادر را در كنار هم آورده، این باشد كه در ابتدا، انسان ارزش كارها و خدمت‌هاى پدر و مادر را بهتر از هر كار و خدمتى درك مى‌كند و برایش كاملا مشهود و محسوس است. مى‌بیند كه مادر چگونه براى بزرگ شدن و آسایش كودك، بى‌خوابى‌ها و سختى‌هایى را به جان مى‌خرد. شاهد و ناظر است كه پدر چگونه در سرما و گرما، ساعت‌ها كار مى‌كند و عرق مى‌ریزد، تا وسایل راحتى خانواده را فراهم آورد. از این رو، براى شكرگزارى و سپاس در برابر پدر و مادر كاملا آمادگى دارد و اگر به او توصیه شود، به راحتى مى‌پذیرد. وقتى در مقام حق‌شناسى و شكرگزارى نسبت به
﴿ صفحه 133﴾
كارها و خدمات پدر و مادر برآمد، كم‌كم این روحیه حق‌شناسى و شكرگزارى در او تقویت مى‌شود و به صورت «ملكه» درمى‌آید و به هر كسى كه خدمتى به او كرده و نعمتى به او داده باشد، شاكر و سپاس‌گزار خواهد بود. از این رو، هنگامى كه توجه مى‌كند همه نعمت‌ها را خدا به او بخشیده و بیشترین و بزرگ‌ترین خدمت‌ها را به او كرده است، به شكر و سپاس‌گزارى از خداوند متعال روى خواهد آورد.
تعبیر دیگرى كه براى بیان این مقام آمده «حُبّاً» است. امام صادق(علیه السلام) در روایتى مى‌فرماید: ... و لكِنّی اَعْبُدُهُ حُبّاً لَهُ.(98) اگر بین دو نفر رابطه «محبت» به معناى واقعى آن شكل بگیرد و رابطه‌اى قوى و شدید باشد، دیگر محب در اندیشه آن نیست كه از محبوبش نفعى ببرد، بلكه به عكس، مى‌خواهد هر كار و خدمتى كه از دستش برمى‌آید براى محبوبش انجام دهد و چشم‌داشت هیچ پاداش و احسانى را از سوى محبوب ندارد. لازمه محبت خالص و شدید این است كه محبْ دیگر به خود توجه ندارد، در همه جا فقط عكس رخ یار مى‌بیند و تمام وجودش را وقف او مى‌كند. در چنین رابطه‌اى، محبْ دیگر به فكر آن نیست كه آیا عذابى در كار هست یا نه و بهشت و حورى وجود دارد یا خیر، بلكه تمام توجه او به خود محبوب و رضایت اوست.
تعبیر دیگرى كه در این زمینه وجود دارد، «اهلا» است. از امیر‌مؤمنان على(علیه السلام) نقل شده است:
ما عَبَدْتُكَ خَوْفاً مِنْ نارِكَ و لا طَمَعاً فى جَنَّتِكَ لكِنْ وَجَدْتُكَ اَهْلا لِلْعِبادَةِ فَعَبَدْتك‌؛(99)
﴿ صفحه 134﴾
خدایا! من تو را به شوق و رغبت بهشتت یا از ترس آتشت پرستش نكردم، بلكه تو را شایسته پرستش یافتم، پس تو را پرستیدم.اصلا غیر از تو را شایسته پرستش نیافتم‌؛ اگر تو را نپرستم، چه كسى را بپرستم؟ و اگر به تو دل نبندم، به كه دل ببندم؟
سیر تدریجى در تكامل و تعالى نیت
به هر حال، اینها مراتب و مفاهیم مختلفى است كه متناسب با سطح فهم مخاطبان مختلف بیان شده است. ما باید از مرتبه‌هاى پایین آغاز كنیم و به تدریج به مرتبه‌هاى بالاتر برسیم. اولین مرحله، همان خوف از آتش و عذاب است. بسیارى از مناجات‌هاى منقول از ائمه(علیهم السلام) در همین حال و هواست. امام سجاد(علیه السلام) در دعاى ابوحمزه ثمالى این‌گونه با خدا مناجات مى‌كند:
فَمَنْ یَكونُ اَسْوَءَ حالا مِنّی اِنْ اَنَا نُقِلْتُ عَلى مِثْلِ حالی اِلى قَبْری لَمْ اُمَهِّدْهُ لِرَقْدَتی وَ لَمْ اَفْرُشْهُ بِالْعَمَلِ الصّالِحِ لِضَجْعَتی. وَ ما لی لا اَبْكی وَ لا اَدْری الى ما یَكونُ مَصیری... فَما لی لا اَبْكی؟ اَبْكی لِخروجِ نَفْسی اَبكی لِظُلْمَةِ قَبْری اَبْكی لِضیقِ لَحْدی اَبْكی لِسؤال مُنكَر وَ نَكیر اِیّایَ اَبْكی لِخروجی مِنْ قَبْری عُریاناً ذَلیلا حامِلا ثِقْلی عَلى ظَهْری.
پس چه كسى وضعش از من بدتر است، اگر در چنین حالى به قبرم منتقل شوم؟! در حالى كه آن را براى خوابیدن خود مهیّا نكرده‌ام و فرشى از عمل صالح براى آن تدارك ندیده‌ام؟! و چرا گریه نكنم، در حالى كه نمى‌دانم چه بر سرم خواهد آمد؟!... چرا نگریم؟ مى‌گریم براى خروج روح از بدنم‌؛ مى‌گریم براى تاریكى قبرم‌؛ مى‌گریم براى تنگى لَحَدم‌؛ گریه مى‌كنم از ترس آن هنگام كه نكیر و منكر از
﴿ صفحه 135﴾
من سؤال مى‌كنند‌؛ گریه مى‌كنم براى آن ساعتى كه در محشر، برهنه و عریان سر از قبر بیرون مى‌آورم، در حالى كه سرافكنده‌ام و بار گناهانم بر پشتم سنگینى مى‌كند.
اگر انسان واقعاً قبر و قیامت و خطرها، مهلكه‌ها، عذاب‌ها و ترس‌هاى آن را به دل باور كند، كافى است براى آن‌كه پیوسته به یاد خدا باشد و گِرد گناه نگردد! اینها مهلكه‌ها و عذاب‌هایى است كه فراوان در خود قرآن به آنها اشاره شده است:
خُذُوهُ فَغُلُّوهُ * ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ * ثُمَّ فِی سِلْسِلَة ذَرْعُها سَبْعُونَ ذِراعاً فَاسْلُكُوهُ‌؛(100)
بگیرید او را و در غل و زنجیر كشید و آن‌گاه میان آتش اندازید. پس در زنجیرى كه درازاى آن هفتاد گز است، وى را در بند كشید.
هنگامى كه از فرط آتش و حرارت تشنه مى‌شود، جز آب جوشان و چرك و خونى سوزنده چیزى به او نمى‌نوشانند:
وَ یُسْقى مِنْ ماء صَدِید‌؛(101)
و به او آبى چركین نوشانده مى‌شود.
لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمِیم‌؛(102)
شرابى از آب جوشان خواهند داشت.