عروج تا بی نهایت

نویسنده : آیت الله محمدتقی مصباح یزدی مترجم : تنظیم و گردآوری: محمدرضا غیاثی کرمانی

فصل دوم: سازوكارهاى تحصیل اخلاص و قصد قربت در نماز

﴿ صفحه 28﴾
﴿ صفحه 29﴾

جایگاه اخلاص در نماز

پایین‌ترین مرتبه نیت در نماز كه بدون آن نماز باطل مى‌گردد، این است كه نمازگزار براى اطاعت امر خدا نماز بخواند. انگیزه نمازگزار باید اطاعت امر خداوند باشد كه اگر خداوند درباره نماز دستورى نداشت یا نمازْ مطلوب خداوند نبود، او نماز نمى‌خواند. با این مرتبه از نیت و انگیزه، تنها نماز انسان صحیح خواهد بود و تكلیف از او ساقط مى‌گردد و لازم نیست آن را اعاده یا قضا كند. اما مقبول گشتن نماز در پیشگاه خداوند بسته به آن است كه نیت انسان خالص باشد و واقعاً در نماز قصد تقرب به خداوند داشته باشد و آن نماز موجب رشد، كمال و نزدیك شدن او به خداوند گردد. چنان‌كه گفتیم، در برخى از روایات، عبادت‌ها و به پیروى آن نیت‌ها به سه قسم كلى تقسیم مى‌گردند:
1. عبادت بردگان‌؛ عبادتى كه به دلیل ترس از عذاب الهى به جا آورده مى شود.
2. عبادت مزدگیران‌؛ عبادتى كه به امید رسیدن به ثواب و بهشت انجام پذیرد.
3. عبادت آزادگان‌؛ عبادتى كه فقط براى خداوند است.
همچنین خلوصْ درجات و مراتبى دارد و عالى‌ترین مرتبه آن، خلوص محض و كامل براى خداوند است كه هیچ انگیزه و خواست نفسانى با آن آمیخته نیست‌؛ مرتبه‌اى كه براى رسیدن به آن راه طولانى و سختى را باید طى كرد. كسانى كه به دلیل ترس از عذاب یا طمع رسیدن به بهشتْ خدا را
﴿ صفحه 30﴾
عبادت مى‌كنند، به اخلاص كامل نرسیده‌اند و مرتبه خلوصشان با حب ذات و توجه به خویشتن آمیخته است و تا رسیدن به مرتبه‌اى از خلوص كه انسان خود را نبیند و كاملا محو و فانى در جمال محبوب گردد، باید راهى طولانى طى كنند. ما به عیان مشاهده مى‌كنیم كه چگونه تشویق‌ها و تهدید و تنبیه‌ها در افراد معمولى و به ویژه نوجوانانى كه تازه به سن تكلیف رسیده‌اند، اثر مى‌گذارد و باعث مى‌گردد كه آنان نماز بخوانند و چه بسا اگر این تشویق‌ها و تنبیه‌ها نمى‌بود، نماز نمى‌خواندند.

سخن مرحوم مجلسى درباره قصد قربت در نماز

مرحوم مجلسى درباره دشوارى تحصیل اخلاص در نماز مى‌فرماید:
وَ أَمَّا الْقُرْبَةُ فَهِیَ أصْعَبُ الاُْمُورِ وَ لاَ یَتَیَسَّرُ تَصْحِیحُها عِنْدَ إِرادَةِ الصَّلاةِ، بل یَتَوَقَّفُ عَلى مُجاهَدات عَظیمَة وَ تَفَكُّرات صَحِیحَة وَ إِزالَةِ حُبِّ الدُّنْیا وَ الاَْمْوالِ وَ الاِْعْتِباراتِ الدُّنْیَویَّةِ عَنِ النَّفْسِ...‌.
اما قصد قربت در نماز، فراهم شدنش از مشكل‌ترین كارهاست و تحصیل آن به هنگام اقدام براى انجام نماز، میسور و ممكن نمى‌گردد، بلكه فراهم ساختن قصد قربت، متوقف بر مجاهدت‌هاى عظیم و بزرگ، اندیشیدن‌هاى صحیح و درست، زدودن دوستى دنیا، اموال، ریاست‌ها و اعتبارات دنیوى از نفس است.
وَ التَّوَسُّلِ فی جَمِیعِ ذلِكَ بِجِنابِ الْحَقِّ تَعالى لِیَتَیَسَّرَ لَهُ إِحْدى الْمَعانِی السّابِقَةِ بِحَسَبِ اسْتِعْدادِهِ وَ قابِلِیَّتِهِ وَ ما صادَفَهُ مِنْ تَوْفِیقِ اللهِ وَ هِدایَتِهِ، فَإِنَّ كُلاًّ یَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ، وَ نِیَّةُ كُلِّ امْرِئ تابِعٌ لِما اسْتَقَرّ فی قَلْبِهِ مِنْ حُبِّ اللهِ أوْحُبِّ الدُّنْیا أَوْ حُبِّ الْجاهِ أَوِ الْمالِ أَوْ غَیْرِ ذلِكَ. و قَلعُ عُرُوقِ هذِهِ الاَْغْراضِ عَنِ
﴿ صفحه 31﴾
النَّفْسِ فی غَایَةِ الْعُسْرِ وَ الاِْشْكالِ، وَ مَعَها تَصْحِیِحُ النِیَّةِ مِنْ قَبِیلِ الْمُحالِ، وَ لِذا وَرَدَ «نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ». فَكَمْ مِنْ عابد مِنْ أَهْلِ الدُّنْیا یَظُنُّ أَنَّ نیَّتَهُ خالِصةٌ للهِ و لا یَعْبُدُ فی جَمیِعِ عُمْرِهِ إِلاّ نَفْسَهُ وَ هَواهُ
و باید در تمام آن مراحل به خداوند توسل جوید تا با استعداد و قابلیت خود، و نیز توفیق و هدایت الهى كه نصیب او مى گردد، به هر یك از آن مراحل دست یابد. هر انسانى به فراخور سرشت، عادت و روش خویش عمل مى كند و نیت هر كس از محبت خدا یا محبت دنیا، محبت ریاست، مال و آنچه در قلب او نهفته است، سرچشمه مى گیرد و زدودن این گرایش ها و دل بستگى هاى غیر الهى از دل، بسیار مشكل است و با وجود آنها نیز داشتن نیت صحیح و خالص براى خداوند محال است. از این جهت در حدیث آمده است: «نیت مؤمن از عملش بهتر است.» چه بسیار عابد وابسته به دنیایى كه مى پندارد نیتش براى خداوند خالص گشته، در حالى كه در همه عمرش به جز نفس و هواى نفس را نپرستیده است.(10)
عالمان اخلاق در كتاب‌هاى خود به مسأله نیت و اخلاص پرداخته‌اند و به ویژه در كتاب اسرار الصلوة حضرت امام(رضی الله عنه) و كتاب‌هایى كه مرحوم شهید ثانى و مرحوم میرزا جواد آقاى تبریزى در این زمینه نوشته‌اند و نیز در مباحثى كه مرحوم ملا مهدى نراقى و مرحوم ملا احمد نراقى در این باره دارند، مطالبى بسیار ارزشمند و خواندنى یافت مى‌شود. شاید بتوان در این مورد گفت غزالى در كتاب احیاء العلوم گوى سبقت را از دیگران ربوده و این مباحث را بسیار عالى طرح كرده است. خوش‌بختانه مرحوم ملا محسن فیض كاشانى كتاب احیاء العلوم غزالى را تنقیح و تهذیب كرده و نام المحجة البیضاء را بر این اثر
﴿ صفحه 32﴾
ارزشمند خود نهاده است. در این كتاب، ایشان به جاى برخى از روایات مخدوش و ضعیفى كه در احیاء العلوم از اهل سنت نقل شده، روایت‌هاى اهل بیت را ذكر كرده كه با این تصرف، بر فضیلت كتاب افزوده است. در جلد هشتم این كتاب، درباره نیت و اخلاصْ مباحث ارزشمندى ارائه شده است. به همگان توصیه مى‌كنم این مباحث را كه بسیار ارزشمند و كم‌نظیر است، مطالعه كنند. شاید بتوان ادعا كرد كه آنچه دیگران در این زمینه نوشته‌اند، افزون بر آنچه در آن كتاب آمده نیست‌؛ بلكه برگرفته و تلخیصى از مباحث آن كتاب است.