انسان و ایمان

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

پاورقی ها

1. هابز از فلاسفه معروف انگلستان چنین نظرى درباره انسان دارد.
2. نظریّه معروف دكارت.
3. حكماى اسلامى، اصلى در رابطه متقابل روح و بدن دارند كه با این عبارت بیان مى شود: «النفس و البدن یتعاكسان ایجابا و اعدادا».
4. احیاى فكر دینى در اسلام، ترجمه احمد آرام، ص 203.
5. لذّات فلسفه، ص 292.
6. لذّات فلسفه، ص 135.
7. فیلسوف معروف انگلیسى قرن نوزدهم.
8. لذّات فلسفه، ص 206.
9. زناشویى و اخلاق.
10. ژرژ پولیتسر: اصول مقدّماتى فلسفه.
11. شش بال، ص 305.
12. دین و روان.
13. دین و روان.
14. روانكاوى و دین.
15. آل عمران/ 83.
16. روم/ 30.
17. طه/ 124.
18. محمّد/ 7.
19. توبه/ 120.
20. از مجموع آیات كریمه قرآن استنباط مى شود كه این اختلافات و این نیاز از زمان نوح نبى پیدا شده است. پیامبران پیشتر صاحب شریعت نبوده اند. رجوع شود به تفسیر المیزان، ذیل آیه 213 از سوره مباركه بقره كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ ....

21. گاه در مفهوم این كلمه كه به معنى «عموم مردم» است اشتباه مى شود و مرادف با «توده مردم» گرفته مى شود كه نقطه مقابل طبقات ممتاز است، و چون مخاطب اسلام «النّاس» است ادّعا مى شود كه دین اسلام دین توده مردم است و ضمنا این جهت فضیلتى براى اسلام شمرده مى شود، ولى باید بدانیم كه آنچه واقعیّت است و هم فضیلت است، براى اسلام، این است كه اسلام به حمایت توده مردم برخاسته نه اینكه مخاطبش تنها توده مردم اند و ایدئولوژى اش ایدئولوژى گروهى و طبقاتى است، و آنچه بیشتر مایه فضیلت است این است كه علاوه بر طبقات بهره ده، از میان خود طبقات بهره كش و صاحب سرمایه و قدرت، با اتكاء به فطرت انسانى، احیانا وجدانها را به سود طبقات بهره ده و محروم بر انگیخته است.
22. حدید/ 25 لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَیِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ... و اعراف/ 29 ... قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ ....
23. ما در مقاله «ختم نبوّت» در جلد اوّل محمّد خاتم پیامبران از انتشارات حسینیّه ارشاد، كه بعدا مستقلا به صورت رساله چاپ شد، درباره كلّیت و اطلاق ایدئولوژى اسلامى و نقش اجتهاد در تطبیق آن با شرایط مختلف مكانى و اوضاع متغیّر زمانى، و اینكه آنچه تحوّل و تكامل مى پذیرد اجتهاد اسلامى است نه ایدئولوژى اسلامى، بحث كرده ایم. جویندگان مى توانند به آنجا مراجعه كنند.
24. وَ إِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوكَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ. (انعام/ 116).
25. وَ لا تَقْفُ ما لَیْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ. (اسراء/ 36).
26. سیر حكمت در اروپا، جلد اوّل.
27. نجم/ 23.
28. اسراء/ 85.
29. اعراف/ 169.
30. یونس/ 39.
31. تفسیر المیزان [عربى ]: ج 6/ ص 319، ذیل آیه 169 سوره اعراف.
32. احزاب/ 67.
33. در رساله شناخت در قرآن كه قبلا از آن یاد كردیم و ان شاء اللّه بزودى منتشر خواهد شد، مسأله موضوعات و منابع شناخت به تفصیل مطرح مى شود.
34. یونس/ 101.
35. آل عمران/ 137.
36. سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ (فصّلت/ 53).