انسان و ایمان

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

1. طبیعت

در سراسر قرآن آیات زیادى است كه طبیعت یعنى زمین، آسمان، ستارگان، خورشید، ماه ابر، باران، جریان باد، حركت كشتیها در دریاها، گیاهان، حیوانات و بالأخره هر امر محسوسى را كه بشر در اطراف خود مى بیند به عنوان موضوعاتى كه درباره آن دقیقا باید اندیشید و تفكّر و نتیجه گیرى كرد یاد كرده است. براى نمونه یك آیه ذكر مى كنیم:
قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ (34).
بگو به مردم: دقّت و مطالعه كنید، ببینید در آسمانها و زمین چه چیزهایى هست.

2. تاریخ

در قرآن آیات بسیارى است كه به مطالعه اقوام گذشته دعوت مى كند و آن را مانند یك منبع براى كسب علم معرّفى مى كند. از نظر قرآن، تاریخ بشر و تحوّلات آن بر طبق یك سلسله سنن و نوامیس صورت مى گیرد، عزّتها و ذلّتها، و موفّقیّتها و شكستها، و خوشبختیها و بدبختیهاى تاریخى حسابهایى دقیق و منظّم دارد و با شناختن آن حسابها و قانونها مى توان تاریخ حاضر را تحت فرمان در آورد و به سود سعادت خود و مردم حاضر از آن بهره گیرى كرد. اینك یك آیه به عنوان نمونه:
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِینَ (35).
پیش از شما سنّتها و قانونهایى عملا به وقوع پیوسته است. پس در زمین و آثار تاریخى گذشتگان گردش و كاوش كنید و ببینید پایان كار كسانى كه حقایقى را كه از طریق وحى به آنها عرضه داشتیم دروغ پنداشتند به كجا انجامید.
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 73

3. ضمیر انسان

قرآن ضمیر انسانى را به عنوان یك منبع معرفت ویژه نام مى برد. از نظر قرآن، سراسر خلقت آیات الهى و علائم و نشانه هایى براى كشف حقیقت است. قرآن از جهان خارج انسان به «آفاق» و از جهان درون انسان به «انفس» تعبیر مى كند (36) و از این راه، اهمّیّت ویژه ضمیر انسانى را گوشزد مى نماید. اصطلاح «آفاق و انفس» در ادبیّات اسلامى از همین جا پدید آمده است.
«كانت» فیلسوف آلمانى جمله اى دارد كه شهرت جهانى دارد و همان جمله بر لوح قبرش حك شده است. مى گوید:
«دو چیز است كه اعجاب انسان را سخت برمى انگیزد: یكى آسمان پرستاره اى كه بالاى سر ما قرار گرفته است و دیگر وجدان و ضمیرى كه در درون ما قرار دارد.»