انسان و ایمان

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

6. منابع تفكّر در اسلام

قرآن كه دعوت به تفكّر و اندیشه مى نماید علاوه بر اینكه راههاى لغزش اندیشه را ارائه داده است، منابع تفكّر را نیز ارائه داده است، یعنى موضوعاتى كه شایسته است انسان در آن موضوعات فكر خویش را به كار اندازد و از آنها به عنوان منابع علم و اطّلاع خویش بهره گیرى نماید نیز ارائه داده است.
در اسلام به طور كلّى با صرف انرژى فكرى در مسائلى كه نتیجه اى جز خسته كردن فكر ندارد، یعنى راه تحقیق براى انسان در آنها باز نیست، و همچنین مسائلى كه فرضا قابل تحقیق باشد فایده اى به حال انسان ندارد مخالفت شده است.
پیغمبر اكرم علمى را كه دارا بودن آن سودى نبخشد و نداشتن آن زیانى نرساند بیهوده خواند. امّا علومى كه راه تحقیق در آنها باز است و بعلاوه سودمند مى باشد مورد تأیید و تشویق اسلام است.
قرآن كریم سه موضوع براى تفكّر مفید و سودمند ارائه مى دهد (33):
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 72

1. طبیعت

در سراسر قرآن آیات زیادى است كه طبیعت یعنى زمین، آسمان، ستارگان، خورشید، ماه ابر، باران، جریان باد، حركت كشتیها در دریاها، گیاهان، حیوانات و بالأخره هر امر محسوسى را كه بشر در اطراف خود مى بیند به عنوان موضوعاتى كه درباره آن دقیقا باید اندیشید و تفكّر و نتیجه گیرى كرد یاد كرده است. براى نمونه یك آیه ذكر مى كنیم:
قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ (34).
بگو به مردم: دقّت و مطالعه كنید، ببینید در آسمانها و زمین چه چیزهایى هست.

2. تاریخ

در قرآن آیات بسیارى است كه به مطالعه اقوام گذشته دعوت مى كند و آن را مانند یك منبع براى كسب علم معرّفى مى كند. از نظر قرآن، تاریخ بشر و تحوّلات آن بر طبق یك سلسله سنن و نوامیس صورت مى گیرد، عزّتها و ذلّتها، و موفّقیّتها و شكستها، و خوشبختیها و بدبختیهاى تاریخى حسابهایى دقیق و منظّم دارد و با شناختن آن حسابها و قانونها مى توان تاریخ حاضر را تحت فرمان در آورد و به سود سعادت خود و مردم حاضر از آن بهره گیرى كرد. اینك یك آیه به عنوان نمونه:
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُروا كَیْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِینَ (35).
پیش از شما سنّتها و قانونهایى عملا به وقوع پیوسته است. پس در زمین و آثار تاریخى گذشتگان گردش و كاوش كنید و ببینید پایان كار كسانى كه حقایقى را كه از طریق وحى به آنها عرضه داشتیم دروغ پنداشتند به كجا انجامید.
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 73