انسان و ایمان

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

4. سنّت گرایى و گذشته نگرى

انسان به حكم طبع اوّلى خود هنگامى كه مى بیند یك فكر و عقیده خاص مورد قبول نسلهاى گذشته بوده است خود به خود بدون آنكه مجالى به اندیشه خود بدهد آن را مى پذیرد. قرآن یادآورى مى كند كه پذیرفته ها و باورهاى گذشتگان را ما دام كه با معیار عقل نسنجیده اید نپذیرید، در مقابل باورهاى گذشتگان استقلال فكرى داشته باشید. در سوره بقره آیه 170 مى گوید:
وَ إِذا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَیْنا عَلَیْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا یَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُونَ.
اگر به آنها گفته شود كه از آنچه خدا به وسیله وحى فرود آورده پیروى كنید، مى گویند: خیر، ما همان روشها و سنّتها را پیروى مى كنیم كه پدران گذشته خود را بر آن یافته ایم. آیا اگر پدرانشان هیچ چیزى را فهم نمى كرده اند و راهى را نمى یافته اند باز هم از آنها پیروى مى كنند؟!

5. شخصیّت گرایى

یكى دیگر از موجبات لغزش اندیشه، گرایش به شخصیّتهاست. شخصیّتهاى بزرگ تاریخى یا معاصر از نظر عظمتى كه در نفوس دارند بر روى فكر و اندیشه و تصمیم و اراده دیگران اثر مى گذارند و در حقیقت، هم فكر و هم اراده دیگران را تسخیر مى كنند. دیگران آن چنان مى اندیشند كه آنها مى اندیشند و آن چنان تصمیم مى گیرند كه آنها مى گیرند، دیگران در مقابل آنها استقلال فكر و اراده خود را از دست مى دهند.
قرآن كریم ما را دعوت به استقلال فكرى مى كند و پیرویهاى كوركورانه از اكابر و شخصیّتها را موجب شقاوت ابدى مى داند، لهذا از زبان مردمى كه از این راه گمراه مى شوند نقل مى كند كه در قیامت مى گویند:
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 70
رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَا (32) پروردگارا! ما بزرگان و اكابر خویش را پیروى و اطاعت كردیم و در نتیجه ما را گمراه ساختند.
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 71

6. منابع تفكّر در اسلام

قرآن كه دعوت به تفكّر و اندیشه مى نماید علاوه بر اینكه راههاى لغزش اندیشه را ارائه داده است، منابع تفكّر را نیز ارائه داده است، یعنى موضوعاتى كه شایسته است انسان در آن موضوعات فكر خویش را به كار اندازد و از آنها به عنوان منابع علم و اطّلاع خویش بهره گیرى نماید نیز ارائه داده است.
در اسلام به طور كلّى با صرف انرژى فكرى در مسائلى كه نتیجه اى جز خسته كردن فكر ندارد، یعنى راه تحقیق براى انسان در آنها باز نیست، و همچنین مسائلى كه فرضا قابل تحقیق باشد فایده اى به حال انسان ندارد مخالفت شده است.
پیغمبر اكرم علمى را كه دارا بودن آن سودى نبخشد و نداشتن آن زیانى نرساند بیهوده خواند. امّا علومى كه راه تحقیق در آنها باز است و بعلاوه سودمند مى باشد مورد تأیید و تشویق اسلام است.
قرآن كریم سه موضوع براى تفكّر مفید و سودمند ارائه مى دهد (33):
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 72