انسان و ایمان

نویسنده : متفکر شهید استاد مرتضی مطهری

5. اسلام مكتب جامع و همه جانبه

اسلام كه بر چنین جهان بینى بنیاد شده است مكتبى است جامع و واقع گرا. در اسلام به همه جوانب نیازهاى انسانى- اعمّ از دنیایى یا آخرتى، جسمى یا روحى، عقلى و فكرى یا احساسى و عاطفى، فردى یا اجتماعى- توجّه شده است.
مجموعه تعلیمات اسلامى از یك لحاظ سه بخش را تشكیل مى دهد:
الف. اصول عقاید، یعنى چیزهایى كه وظیفه هر فرد كوشش درباره تحصیل عقیده درباره آنهاست. كارى كه در این زمینه بر عهده انسان است از نوع كار تحقیقى و علمى است.
ب. اخلاقیّات، یعنى خصلتهایى كه وظیفه یك فرد مسلمان این است كه خویشتن را به آن خصلتها و خوبیها بیاراید و از اضداد آنها خویشتن را دور نگه دارد. كارى كه در این زمینه بر عهده انسان است از نوع مراقبت نفس و خودسازى است.
ج. احكام، یعنى دستورهایى كه مربوط است به فعّالیّتهاى خارجى و عینى انسان، اعمّ از فعّالیّتهاى معاشى و معادى، دنیوى و اخروى، فردى و اجتماعى.
اصول عقاید اسلامى بر حسب مذهب شیعه پنج اصل است: توحید، عدل، نبوّت، امامت، معاد.
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 66
اسلام درباره اصول عقاید كه وظیفه هر فرد تحصیل عقیده صحیح درباره آنهاست تقلید و تعبّد را كافى نمى داند، بلكه لازم مى داند كه هر فردى مستقلّا و آزادانه صحّت آن عقاید را به دست آورد. از نظر اسلام عبادت منحصر نیست به عبادات بدنى مانند نماز و روزه یا عبادات مالى مانند خمس و زكات، نوعى دیگر از عبادات هم هست و آن عبادت فكرى است. تفكّر یا عبادت فكرى اگر در مسیر تنبّه و بیدارى انسان قرار گیرد از سالها عبادت بدنى برتر و بالاتر است.
لغزشگاههاى اندیشه از نظر قرآن
قرآن مجید كه دعوت به تفكّر و نتیجه گیرى فكرى مى كند و تفكّر را عبادت مى شمارد و اصول عقاید را جز با تفكّر منطقى، صحیح نمى داند، به یك مطلب اساسى توجّه كرده است و آن اینكه لغزشهاى فكرى بشر از كجا سرچشمه مى گیرد و ریشه اصلى خطاها و گمراهیها در كجاست؟ اگر انسان بخواهد درست بیندیشد كه دچار خطا و انحراف نگردد چه باید بكند؟
در قرآن مجید یك سلسله امور به عنوان موجبات و علل خطاها و گمراهیها یاد شده است كه ذیلا ذكر مى كنیم.

1. تكیه بر ظنّ و گمان بجاى علم و یقین

قرآن مى گوید:
«اكثر مردم چنین اند كه اگر بخواهى پیرو آنها باشى تو را از راه حق گمراه مى كنند، براى اینكه تكیه شان بر ظنّ و گمان است (نه بر یقین) و تنها با حدس و تخمین كار مى كنند.» (24) قرآن كریم در آیات زیادى به شدّت با پیروى از ظنّ و گمان مخالفت مى كند و مى گوید: مادامى كه به چیزى علم و یقین حاصل نكرده اى آن را دنبال مكن (25).
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 67
امروز از نظر فلسفى مسلّم شده است كه یكى از عوامل عمده خطاها و اشتباهات همین بوده است. «دكارت» هزار سال پس از قرآن اوّلین اصل منطقى خویش را این قرار داد و گفت:
«هیچ چیز را حقیقت ندانم مگر اینكه بر من بدیهى باشد و در تصدیقات خود از شتابزدگى و سبق ذهن و تمایل بپرهیزم، و نپذیرم مگر آن را كه چنان روشن و متمایز باشد كه هیچ گونه شكّ و شبهه در آن نماند.» (26)

2. میلها و هواهاى نفسانى

انسان اگر بخواهد صحیح قضاوت كند باید در مورد مطلبى كه مى اندیشد كاملا بى طرفى خود را حفظ كند، یعنى كوشش كند كه حقیقت خواه باشد و خویشتن را تسلیم دلیلها و مدارك نماید. درست مانند یك قاضى كه روى پرونده اى مطالعه مى كند، باید نسبت به طرفین دعوا بى طرف باشد. قاضى اگر تمایل شخصى به یك طرف داشته باشد به طور ناخودآگاه دلایلى كه براى آن طرف است نظرش را بیشتر جلب مى كند و دلایلى كه له طرف دیگر و علیه این طرف است خود به خود از نظرش كنار مى رود و همین موجب اشتباه قاضى مى گردد.
انسان در تفكّرات خود اگر بى طرفى خود را نسبت به نفى یا اثبات مطلبى حفظ نكند و میل نفسانى اش به یك طرف باشد، خواه ناخواه و بدون آنكه خودش متوجّه شود عقربه فكرش به جانب میل و خواهش نفسانى اش متمایل مى شود. این است كه قرآن هواى نفس را نیز مانند تكیه بر ظنّ و گمان یكى از عوامل لغزش مى شمارد. در سوره النّجم مى فرماید:
إِنْ یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ ما تَهْوَى الْأَنْفُسُ (27).
پیروى نمى كنند مگر از گمان و از آنچه نفسها خواهش مى كنند.
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى (انسان و ایمان)، ج 2، ص: 68