آنجا که خدا را می توان یافت

نویسنده : عبدالعظیم صاعدی

تقدیم به

گرامی باد یاد و نام مرحوم دکتر محمد یار احمدی
معلم راستینی که وارستن از علائق دنیوی تمام اهتمامش بود
و عشق به خدا و خلق، امامش بود.
و این اثر هر چه هست
مولود اشارتها و بشارتهای اوست
پیشکش
به ساحت عزیز دیر یافته ام
حاج محمد باقر توکلی

مقدمه

عبدالعظیم صاعدی چهره ای آشنا در میان اهل فرهنگ و ادب است. کارنامه فرهنگی او در دو دهه اخیر علاوه بر نشر آثار بزرگان عرفان، سروده هایی متنوع و نو و نوشته هایی کوتاه و بلند را درخود ثبت کرده است.
شعر نوی او بی تکلیف و صمیمی است و روح مواج شاعرانه او مضامین انسانی و دینی را بمانند و گوهر و مروارید سخاوتمندانه به دست خواننده می سپرد.
صاعدی در پیش از پیروزی انقلاب اسلامی نیز نوشتن را به تجربه نشسته و از آثار بجا مانده آن روزگار او بر می آید که از آغاز از بیراهه روی نسل جوان اندیشناک بوده و دغدغه دستگیری و راهنما از آنان وجودش را تسخیر کرده بود و این حس در او تازه نیست.
«آنجا که خدا را می توان یافت» قصه ای سالکانه برای ملاقات خداست. جوان سالک قصه به پایمردی پله پله تا ملاقات خدا راه می سپارد و شیخ طریقت جوان را بی هیچ مخاطره ای از جاده شریعت به سوی حقیقت راهبری میکند و جان عطشان جوان به زلال ذات نماز آرامش می یابد.
اگر بتوانیم بر حقیقت کلمات جاری و جمع آمده در این کتاب نام داستان بگذاریم، شاید در زمره اولین داستانهای بلند مذهبی در دهه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی جای بگیرد. اما آنچه ما را بر آن داشت تا نسبت به تجدید چاپ آن همت گماریم پرداخت صمیمی، واقع گرایانه و بدور از شعار صاعدی نسبت به ماجرای جستجو گرایانه جوان و راهنماییهای مشفقانه عالم دینی است که امروز نیز می تواند پر فایده باشد.
آرزوی ما کمال روحی انسانها در معبر فرهنگ وحی، و تلاش ما اشاعه چنین فرهنگی در شالکه ی هنرهای انسان است.
دکتر محمدیان
گرچه منزل بس خطرناک پست و مقصد ناپدید هیچ راهی نیست کانرا نیست پایان غم مخور
(حافظ)

بخش: 1

شیخ با زحمت و بی ریا دست خود را از دست مراجعینی که به قصد مصافحه در برابرش می نشستند، بیرون می کشید و به هنگام انجام این کاردر پیشانی بلند و درخشانش چینهای موازی و ریزی ظاهر می شد.
«فی امان الله»: در این کلام شیخ که در جواب خداحافظی یک یک نماز گزاران می گفت، دریایی از انس و عاطفه موج می زد.
پس از متفرق شدن مصافحه کنندگان و خلوت شدن اطراف شیخ، جوانی باریک اندام و شیک پوش که در خلوت آن سوی شبستان مترصد یافتن چنین فرصتی بود، به تندی و چابکی، نزدیک محراب، به کنار شیخ خزید و با احساس امنی مقدس، آنچنانکه که به پدری شریف و دلسوز می نگرد، نگاهی به چهره عارفانه و مهتابی رنگ شیخ انداخته، بدون مقدمه و سریع گفت:
«او» را باید در مظاهرش جست و جو کرد.
هیچ کس «او» را ندیده و نخواهد دید.
«او» از تصور ذهنی ما خارج است.
تفکر در ذات «او» موجب هلاکت و گمراهی است.
شما غیر از این پاسخ ها در جواب سؤالم پاسخی دارید؟»
شیخ لحظه ای در سکوت او را نگریست، نگاه پرسش آمیز و نافذش با این جمله توأم بود:
«چه می خواهی؟»
شیخ این دو را به نرمی و با لطفی خاص ادا کرد و آهنگ صدایش سینه جوان را از گرمی امید لرزاند.
جوان که با شنیدن چندین وعظ و خطابه از شیخ، پس از ماهها دقت و ملاحظه در حالات و افکار وی با او به گفتگو نشسته بود، سر به زیر انداخت و عاجزانه گفت: «در پی حقیقت و آرامش به اینجا آمده ام. همان کیمیایی که از هر کس جویای آن شده ام، پس از لبخندی بزرگ منشانه و پر کنایه، در پاسخم به حاشیه پرداخته و سرانجام به غرور و خود پسندی محکوم کرده است، حتی برخی از هم لباسان شما این سوال را نوعی اهانت به ساحت والای خود دانسته و با آزردگی، از دریچه نصیحت و خیرخواهی از کنجکاوی در این مورد مرا منع کرده اند، ولی من به خوبی بوی نقص و نارسایی را از تمام پاسخهایشان استشمام می کنم ـ من یقین دارم، یقین دارم که خدا، چون خداست، دیدنی است و اگر عیبی هست، از کوچکی چشمهای ماست. من برای معالجه و بهبود چشمم به اینجا آمده ام. عشق به داشتن چشمهایی بزرگ و بزرگ بین، مرا به اینجا کشانده است. عشق به داشتن چشمهایی چون چشمهای شما».
شیخ با توجهی عمیق و عاشقان، همچنان سرا پاگوش بود و جوان که بر اثر این توجه صدایش رفته رفته از لرزش می افتاد، گفت: «به هر حال این گمگشته ای است که در جست و جوی آن با پاهای درد کشیده به بسیار شهرهای دور و نزدیک و کشورهای کوچک و بزرگ بار سفر بسته، چیزها خوانده ام. ساعتهای بی شماری با درماندگی و تشویق در خود فرو رفته و از بسیاری افراد به ظاهر آگاه و مطلع خواستارش شده ام. اما هنوز جز همان چند جمله معمولی که در ابتدای سخنم شنیدید، چیزی نیافته ام.
بله، آنچه از این گذرگه، یعنی از بیابان پر سنگلاخ جست و جو، به دستم آمده، جز مشتی پاسخ های عذاب آور و تو خالی، چیزی نیست.
پاسخهایی، که روح رهایی پسند را به گنداب بن بست می کشد.
پاسخ هایی که هر کدام برای پرنده عرش آسای روح، یک قفس است.
پاسخ هایی پوچ و کاملاً تهی.
چرا که من می دانم، می دانم که خدا چون خداست، دیدنی است»
جوان همچنان می گفت و صدای محزونش که به گوش شیخ آمیخته با دردی راستین و آشنا بود، در محراب منقش و فیروزه ای رنگ مسجد طنین می انداخت:
«ببینید اندوخته های ذهنی من که حاصل سالها مطالعه و نتیجه هزارها ساعت تفکر و تنهایی است، هرگز به من اجازه نفی و انکار وجود خالق را نمی دهند. من می دانم که جهان آفرینش به گونه ای خلق شده که هر چیزی به دقیق ترین و ظریف ترین شکل، درست در جای خود قرار دارد و واقعاً معتقدم که این همه نظام حیرت آور مولود تصادف یا طبیعت و ماده نیست، زیرا می دانم که نظام عالم بر مدار قوانینی مرموز و مخصوص در گردش است که عقل راحتی مبهوت و دیوانه می کند.
می دانم که یک ذره کوچک در این عالم، کاملاً به اندازه منظومه ای عظیم و شگرف، جاندار و جامع است و اینها نه آنکه گفته من، که حاصل تجربه و علوم مترقی امروزی است.
بله من اینها و صدها اعجاز دیگر از عالم آفرینش را که زبان علم بدان گویاست، می دانم اما با این همه، تمام این دانسته ها فقط حیرت و خشمم را اضافه می کند. نه اطمینان و آرامشم را.»
شیخ ساکت و فکور به چرخاندن انگشترعمیق کوچکش به دور انگشت ادامه می داد و جوان با همان لحن بی ریا و حیرت آلود اضافه می کرد:
«وقت شب هنگام، ستارگان زرین و بی شماره را در صحنه گسترده و لاجوردی رنگ آسمان می نگرم ـ وقتی که در جذبه رنگ یک سیب و یا یک گیلاس دستم به دهان نرسیده خشک می شود ـ هنگامی که بهار می رسد و گلها و گیاهان را آن طور شور آفرین و طرب انگیز می بینم ـ وقتی خورشید را می بینم که چون قطره اشکی خونین از چشم آسمان سحر به دامن صبح می چکد و یا چون یاقوتی براق در دریای غروب، آرام آرام غوطه خورده، غرق می شود ـ وقتی تابستان سوزان و ملتهب می رسد ـ و زمانی که یغمای پائیز، این فصل عریانی و اندوه را تماشا میکنم ـ آن هنگامی که پولکهای سفید برف، درختان را بلور آجین می کند و مخملی نرم و سفید به اندام کوهها می کشد ـ و هر لحظه و آنی که به حرکت درونی و سیر تکاملی و پوشیده از چشم موجودات تعمق می کنم ـ پیوسته در فکر آن دستی هستم که با توانایی خارق العاده و شگفت آورش کارگردان تمامی این دگرگونی هاست.
وقتی که زمزمه آرام بخش چمنزارها و هلهله رویایی پرندگان را گوش می دهم ـ آن زمان که تنفس زمین و هوا را می شنوم ـ هنگامی که آوازهای غمناک و شادمانه درختان سر به هم آورده را در گوش می گیرم ـ از انبوه این صداها، نغمه جاودانه و سرود پر طنین و پی گیر وجودی را می شنوم که نوازنده تمامی این آهنگهاست!
وقتی که به ساختمان عظیم و اعجاب آور یک سلول و یک اتم توجه می کنم ـ آن گاه که به شکوه و ارتفاع کوهها و عظمت و عمق اقیانوسها می اندیشم ـ وقتی که به گردش منظم روز و شب و ره آورد این دو که نور است و ظلمت، فکر می کنم ـ و هنگامی که کیفیت عجیب و حیرت انگیز اعضای بدنم مرا وادار به تفکر و تعمق می کند ـ تمامی اینها را دال بر قدرت صانع بی نیازی می یابم که انکار وجودش نه تنها امری ابلهانه و عبث، بلکه اسارتی دائم است در نکبت بن بست.»
سخنان جوان که از فطرتی سخت کوش و جوینده و روحی بکر و نیالوده سرچشمه می گرفت با مکثهای کوتاهی قطع می شد و سپس آرامتر و با آهنگی گرفته ادامه می داد:
«من خوب می دانم که در روشنایی روز و تیرگی شب، «اوست» که با ما گفت و گو می کند.
در روییدن علفی هرزه و یا تولد پرنده ای کوچک، «اوست» که با من سخن می گوید.
در حرکت دانه تا شکوفه و شکوفه تا نارنجستان، «اوست» که با ما حرف می زند.
در وزش ملایم نسیم و سیر بی صدایی ابرها، «اوست» که ما را مخاطب می سازد.
نه ـ هرگز! هرگز! نمی توان وجود لطیف و عظمت این دست قدرتمند و هنر آفرین را که این چنین هنرنمایی کرده و می کند، منکر بود.»
جوان جملات آخر را با صراحتی کامل ادا نمود و سپس با لحنی ملتمسانه و صدایی بلندتر از پیش در دنباله کلام خود افزود:
«اما شما را به همان خدا سوگند می دهم که به من بگویید «او» کیست؟
در کجا می توان «او» را یافت؟
چگونه می توان لمس و ادراکش نمود؟
«او» را جز در مظاهرش کجا باید جست و جو کرد؟
چرا نباید با ذرات جسم و جان با «او»در تماس و رابطه بود؟»
خطوطی حاکی از تجسس، چهره منور و عارفانه شیخ را در هم برده بود. چشم و گوشش متوجه جوان، اما روح و فکرش در دیاری دیگر مشغول بود. آن طور به نظر می رسید که در دریای ضمیر خویش به جست و جوی جوابی روشن و ارزشمند است، روشن و ارزشمند، چون مطلوب و گمگشته مصاحب جوان و تازه اش.
جوان وقتی که از سخن بازماند تا اثر پرسشهای خویش را در سیمای آینه مانند شیخ بنگرد، در تمام صحن مسجد جز شیخ و پیر مردی که موهای پشت سرش را نقره ای می نمود و در گوشه شبستان به سجده ای طولانی رفته بود، کسی را ندید.
انعکاس نور رنگین چراغ هایی که به ستون های آجری و متعدد شبستان نصب شده بود، همراه با سکوتی روح پرور، و قاری قدوسی به صحن شبستان بخشیده بود که آسمان سحر و صفای ملکوت را به خاطر می آورد.
شیخ در حالی که عبای خود را شانه می کشید تا برخیزد، با چشمانی که چون روحش آرام و آگاه بود، نگاهی امید آفرین و اطمینان بخش به جوان افکند و با صدایی صاف و رسا از سویدای دل، چنین زمزمه کرد:
گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد ناپدید هیچ راهی نیست کانرا نیست پایان، غم مخور
جوان همراه شیخ با خستگی و رخوتی سعادت بار از کنار محراب برخاست و با نفسی سینه را از هوای محراب انباشت. رایحه فرح انگیز سخن شیخ، فضای محراب را معطرکرده بود و جوان این شمیم غیبی را با بند بند وجود خود احساس می کرد. همچنانکه به انحنای کاشیکاری شده و شفاف محراب می نگریست، لبخندی رضایت آمیز و زودگذر بر لب آورد و در دل گفت:
«پایان پرسش ها و پویه ها... و آغاز آرامش ها.
پس سرانجام به پایان راه خواهم رسید.»
نزدیک کفشکن ـ شیخ به طرف جوان که هنوز مست از اثر نویدش در تفکر بود، رو نمود و گفت:
«پایان هر راهی، «اوست» ـ فقط «او».
تمامی راهها به یک جا ـ فقط به «او» منتهی می شود.
به آن که راه آفرین و ره گشاست.
به آن که وجودش رمز و راز رهایی است.
رهایی از تمام اسارتها.»
این جملات را شیخ ـ آن چنان بلند و با اراده گفت که انعکاس آهنگش چون صدایی که در کوهسار پیچید، در فضای پر حشمت و روحانی شبستان شنیده شد.
وقتی در تیرگی شب، شیخ از کنار پیاده رو به سوی خانه می رفت، جوان آن قدر در او نگریست تا در خم خیابان از نظرش ناپدید شد.
شیخ رفته بود... اما آتشی که با سخن خویش در قلب نا آرام جوان افکنده بود، رفته رفته در وجودش شعله ور می شد. آتشی که حتی تند بادهای شبانه پاییزی نیز با آن همه سردی و شدت، قادر به خاموشی اش نبود.
جوان در زیر آن تند باد که شاخه های درختان تنومند خیابان را خم و راست می کرد، می گداخت و سرگشته به سوی منزل می رفت. در خود نوعی هیجان و گرمی احساس می کرد. هیجانی که از یافتن شیئی گرانبها و غیره منتظره انسان را دست می دهد. متبسم و اندیشناک با خود می گفت:
«سرانجام یافتم، یافتم آنچه را سالها با تلاش و بی تابی در جست و جویش بودم.
آری من بزودی خواهم توانست آن دست، همان دست جهان آرای هنر آفرین را ببینم و از نزدیک سلام و بوسه نثارش کنم.
من خدا را خواهم یافت. همان آفریننده حکیمی را که با قدرت بی پایان خویش هستی را بنا نهاد.
آه... ای خدای بزرگ از این پس مجبور نخواهم بود که تو را ـ تو را با تمام شکوه و عظمتت نایافته و کورکورانه عبادت کنم...»
تجسم آینده، حالتی فاتحانه به چهره، و رنگی وجد آمیز به حرکات جوان بخشیده بود و او با شوقی بیش از حد می اندیشید و مسرورانه به افکار خویش میدان می داد:
«آری، من با کمک شیخ تو را خواهم یافت و از نزدیک، خیلی نزدیک با تو سخن خواهم گفت.
سخنانی که تنها در گوش تو می توان زمزمه کرد.
سخنانی که آنها را تنها با تو می توان به نجوا نشست.
مگر شیخ نمی گفت که تو با ما ـ ولی ما از تو دوریم! من این فاصله را از میان خواهم برد و به تو نزدیک گشته، خاکسار در برابرت، برای خلق این همه مواهب و نعم تشکر خواهم کرد. مشتاق، چون قطره ای خود را در اقیانوس بیکران هستی ات افکنده و همه چیز را جز تو از یاد خواهم برد. همه چیز تو ... و تو مرا بدانجا خواهی برد که در خلوت حریم نورانی اش جز حقیقت و تشرف چیزی نیست.
بدانجا که فرشتگان پاک در حکومت و خدمت روحهای بزرگند.
جایی در فراسوی شکها و تردیدها ... و در بطن باورها و یقین ها.
به جایی که گذشت زمان ـ و ثقل و سنگینی مکان محسوس و مطرح نیست. آنجا ـ در میان امواج زلال تجلی!
به آنجا که همه چیز به وضوح، روشن است و پرده و حجابی در میان نیست. آنجا در دیار جاودانگی و خلود ـ و در بلاد توحید و یگانگی.»
غوطه ور در این افکار و شوریده از سخن شیخ ـ به خانه رسید. در تاریکی اتاق خواست تا با زدن کلید، چراغ روشن کند، اما خیلی زود تغییر رأی داد و با خود اندیشید که:
«تاریکی جای بهتری برای تفکر است. مگر تاریکی نیز چون روشنایی نشانی از «او» نیست؟ پس در تاریکی هم می توان او را جست و جود کرد.
مهتاب شیرگون و کم رنگی از پنجره مشرف به حیاط، گوشه ای از اتاق را روشن کرده بود.
جوان در میان گلهای مهتاب اندود قالی به زمین نشسته، معصومانه زانوها را در بغل گرفت و سر بر آنها نهاد.
لحظه ای در تاریکی زاویه اتاق خیره خیره تر شد. آنگاه همچون شبهای پیش لشکر سوالات همیشگی ـ میدان وجودش را محاصره کردند و او بی دفاع، دوباره خود را به دست اندیشه های گوناگون گذشته سپرد:
خدایا کیسیتی؟ چیستی؟
تو را در کجا باید یافت؟
چگونه می توان تو را دید و آرام گرفت؟
ای آفریننده تمامی زیباییها.
ای تمامی خوبیها.
ای آرایشگر هستی آفرین.
ای صانع قادر و توانا. ای همه هستی از تو و... ای همه هستی!
من نو را می خواهم! تنها تو را ـ تو را منهای مظاهر بسیار و پدیده های گوناگونت ـ تو را منهای هر چیز دیگر، جز تو.
در سیاهی و سکوت اتاق ـ جوان این جملات را با لحنی صادقانه و اندوه بار تکرار می کرد و چون هر شب چشمه های جوشان اشک از چشمان درشت و بی تابش روان بود.
برق مخصوصی از بلور دانه های اشکش در تاریکی اتاق می درخشید. دانه های اشکی که شوری آن را بخوبی میان لبهای خشکش احساس می کرد. اشکی از اعماق دلش می جوشید و نشانگر عشق واقعی و آتش درون او بود. آتشی که سالها بود وی را می گداخت و ذوب می کرد.
با چشمانی خونبار به اثاث اتاق می نگریست که در تاریکی اتاق محو بودند. به نظرش می رسید که هر از وسایل اتاق جدا جدا از وجود صانع خود در گوشش زمزمه می کنند و قهرمانان تمام آن کتابهایی که در کتابدان ته اتاق جا داشتند از پس پرده قرون و امواج متلاطم زمان بیرون آمده و گرداگردش در تاریکی اجتماع کرده اند.
خود را در دنیایی از صداها و زمزمه ها می یافت.
صداهایی خیلی دور و خیلی نزدیک. اما در حقیقت یکسان و یکزبان، در معرفی وجود خالق خویش که: باری، تصور وجود ما بدون خالق و صانع، تصوری غیر ممکن و باطل است.
حدود نیمه شب ـ گرابنار از افکار و مجهولات بسیار، همچون شبهای پیش در میان اشک و اندوه، و حیرت و شیفتگی به خراب رفت. لیکن با امیدی نو. امیدی که جوابهای عارفانه و لبخند آرام بخش شیخ نصیبش کرده بود.