در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

حضرت صادق علیه السلام: به این نوع معامله نزدیک نشو

مردی به نام یونس شیبانی موضوعی را که ذکر کردیم در محضر امام صادق علیه السلام مطرح کرد و گفت: شخصی جنسی را به قیمتی که ارزش آنرا ندارد به شخص دیگری میفروشد که فروشنده و خریدار هر دو میدانند که به آن قیمت نمیارزد ولی فروشنده دوباره همان جنس را از خریدار میخرد چگونه است؟ حضرت صادق علیه السلام در پاسخ فرمودند ای یونس حضرت پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جابرین عبدالله فرمودند: چگونه خواهد بود حال تو در زمانی که ظلم در میان مردم آشکار شود و موجب پیدایش ذلّت و خواری گردد؟ جابر گفت: من آرزو میکنم آن زمان در میان مردم نباشم ولی یا رسول الله پدر و مادرم قربان تو باد آن زمان چه وقت است؟
فرمود: آن در زمانی است که «رباخواری» آشکار شود. از آن پس حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ای یونس این نوع معامله که سؤال کردی «ربا» است آیا تو این جنس را که به او به این قیمت فروخته ای اگر مجدداً خریداری نکنی، بتو برخواهد گرداند و پس خواهد داد؟ گفتم بلی (چون به این قیمت به درد او نمی خورد) فرمود بنابراین تو اصلا به این نوع معامله نزدیک نشو.(46)
از این حدیث چنانکه ملاحظه میکنید روشن میشود که حضرت صادق علیه السلام این نوع معاملات را «ربا» معرفی میکند و این نوع حیله ها را اساساً تجویز نمی کند.
در رابطه با حیله شرعی بوسیله انجام دو معامله صورتها و فرضهای گوناگونی را میتوان تصور کرد مثلاً یکی از آن این است:

3ـ حیله شرعی بوسیله بیع و اجاره

زید یکصد هزار تومان پول لازم دارد که تا بعد از یک سال آنرا بپردازد ولی کسی حاضر نیست به او قرض بدهد امّا اشخاصی حاضر هستند که این مبلغ را امروز بدهند و ماهی مثلاً دو هزار تومان سود بگیرند و اینجا زید با توافق صاحب پول خانه خود را به او عنوان بیع به شرط می فروشد یعنی به این عنوان می فروشد که اگر پس از یکسال مبلغ یکصد هزار تومان را به صاحب پول بپردازد حق دارد معامله فروش خانه خود را به هم بزند و خانه را به ملک خود برگرداند در این مورد این کار را انجام میدهند و خانه را بهمان عنوان که ذکر گردید به صاحب پول میفروشد و مبلغ مذکور را می گیرد اما با تبانی قبلی همان خانه را صاحب پول به زید تا یک سال اجاره میدهد و وجه اجاره را همان دو هزار تومانی قرار میدهند که سود مبلغ یکصد هزار تومان در هر ماه بود این هم یکی از حیله های شرعی است و بالأخره هر حیله ای که نتیجه رباخواری را دارد و قصد اصلی ربا دهنده و رباخوار را تأمین می کند ـ چنانکه با توفیق خداوند توضیح خواهیم داد ـ حرام است.

4ـ حیله شرعی بوسیله انجام هِبَه از دو طرف

زید میخواهد یکصد هزار تومان به عمرو بدهد و بعد از یک ماه یکصد و ده هزار تومان بگیرد و چون این معامله به این شکل معامله رَبَوی است این حیله را به کار میبرند که یکصد هزار تومان فعلاً به او هِبَه می کند و چون قبلاً تبانی کرده اند او هم بعداً یکصد و ده هزار تومان به او هِبَه می کند.