در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

2ـ فرار از ربا بوسیله انجام دو معامله خرید و فروش

مثلاً زید میخواهد از عَمرو یکصد هزار تومان قرض بگیرد و بعد از یک ماه یکصد و ده هزار تومان به او بدهد ولی چون این معامله به این صورت «ربا» است و میخواهند به اعتقاد خودشان ـ معامله رَبَوی انجام ندهند برای فرار از ربا زید فرش خود را به عَمرو به مبلغ یکصد هزار تومان میفروشد و این مبلغ را از او دریافت می کند و بعد از آن، عَمرو همین فرش را به زید به نسیه یکماهه به یکصد و ده هزار تومان میفروشد.
دراین مورد با انجام دو معامله زید از عمرو نقداً یکصد هزار تومان گرفت که بعد از یک ماه یکصد و ده هزار تومان به او بپردازد که به فکر خودشان هم سود برده شده است و هم به ربا نیفتاده اند و ما بطلان این راه را نیز بعداٌ ذکر می کنیم امّا باید توجه کنیم که در این فرض معامله اول نقد و معامله دوم نسیه بود و گاهی عکس این صورت هم واقع میشود یعنی معامله اول نسیه و معامله دوم نقد است و آن به این شرح است زید که میخواهد از عمرو یکصد هزار تومان قرض بگیرد و بعد از یکماه یکصد و ده هزار تومان بدهد، با تبانی قبلی بقول خودشان برای فرار از ربا، عمرو فرش خود را به زید بصورت نسیه یک ماهه به مبلغ یکصد و ده هزار تومان میفروشد بعد از انجام این معامله زید همین فرش را به عمرو به صورت نقد به مبلغ یکصد هزار تومان میفروشد و این مبلغ را از او دریافت می کند.
در هر دو صورت زید ربا دهنده است که یکصد هزار تومان امروز گرفته است که یکماه دیگر یکصد و ده هزار تومان به عمرو بپردازد با ترتیبی که ذکر شد این هم یکی از حیله های شرعی فرار از ربا است.

حضرت صادق علیه السلام: به این نوع معامله نزدیک نشو

مردی به نام یونس شیبانی موضوعی را که ذکر کردیم در محضر امام صادق علیه السلام مطرح کرد و گفت: شخصی جنسی را به قیمتی که ارزش آنرا ندارد به شخص دیگری میفروشد که فروشنده و خریدار هر دو میدانند که به آن قیمت نمیارزد ولی فروشنده دوباره همان جنس را از خریدار میخرد چگونه است؟ حضرت صادق علیه السلام در پاسخ فرمودند ای یونس حضرت پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جابرین عبدالله فرمودند: چگونه خواهد بود حال تو در زمانی که ظلم در میان مردم آشکار شود و موجب پیدایش ذلّت و خواری گردد؟ جابر گفت: من آرزو میکنم آن زمان در میان مردم نباشم ولی یا رسول الله پدر و مادرم قربان تو باد آن زمان چه وقت است؟
فرمود: آن در زمانی است که «رباخواری» آشکار شود. از آن پس حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ای یونس این نوع معامله که سؤال کردی «ربا» است آیا تو این جنس را که به او به این قیمت فروخته ای اگر مجدداً خریداری نکنی، بتو برخواهد گرداند و پس خواهد داد؟ گفتم بلی (چون به این قیمت به درد او نمی خورد) فرمود بنابراین تو اصلا به این نوع معامله نزدیک نشو.(46)
از این حدیث چنانکه ملاحظه میکنید روشن میشود که حضرت صادق علیه السلام این نوع معاملات را «ربا» معرفی میکند و این نوع حیله ها را اساساً تجویز نمی کند.
در رابطه با حیله شرعی بوسیله انجام دو معامله صورتها و فرضهای گوناگونی را میتوان تصور کرد مثلاً یکی از آن این است:

3ـ حیله شرعی بوسیله بیع و اجاره

زید یکصد هزار تومان پول لازم دارد که تا بعد از یک سال آنرا بپردازد ولی کسی حاضر نیست به او قرض بدهد امّا اشخاصی حاضر هستند که این مبلغ را امروز بدهند و ماهی مثلاً دو هزار تومان سود بگیرند و اینجا زید با توافق صاحب پول خانه خود را به او عنوان بیع به شرط می فروشد یعنی به این عنوان می فروشد که اگر پس از یکسال مبلغ یکصد هزار تومان را به صاحب پول بپردازد حق دارد معامله فروش خانه خود را به هم بزند و خانه را به ملک خود برگرداند در این مورد این کار را انجام میدهند و خانه را بهمان عنوان که ذکر گردید به صاحب پول میفروشد و مبلغ مذکور را می گیرد اما با تبانی قبلی همان خانه را صاحب پول به زید تا یک سال اجاره میدهد و وجه اجاره را همان دو هزار تومانی قرار میدهند که سود مبلغ یکصد هزار تومان در هر ماه بود این هم یکی از حیله های شرعی است و بالأخره هر حیله ای که نتیجه رباخواری را دارد و قصد اصلی ربا دهنده و رباخوار را تأمین می کند ـ چنانکه با توفیق خداوند توضیح خواهیم داد ـ حرام است.