در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

این راه صحیح نیست

بنظر ما دلیلی برای صحّت این راه نداریم و این حیله هرگز نمی تواند ربا را حلال کند و کسانی که این راه را به عنوان یکی از راههای فرار از ربا در نظر گرفته اند، فکر می کنند که روایاتی که در جلد 12 وسائل الشیعه ص 466 ـ 468 در باب معامله دینار با دینار و یا درهم با درهم وارد شده است دلالت دارد که با ضمیمه به یک طرف بتوانیم طرف دیگر را چند برابر بگیریم ولی باید توجه داشت که چون سابقاً درهم های نقره و دینارهای طلا در مناطق مختلف حتی در یک مملکت با درهم ها و دینارهای منطقه دیگر از جهت مخلوط بودن با فلز دیگر و مخلوط نبودن و همچنین از جهت مقدار خلط فرق داشتند و همین موضوع در ارزش آنها اثر می گذاشت از طرفی لازم بود هنگامی که از نقطه ای به نقطه دیگر مسافرت کنند درهم خود را با درهم دیگر معاوضه کنند تا درهم معمول آن نقطه را همراه داشته باشند و همچنین دینار را با دینار دیگر و از طرف دیگر چون درهمها همه نقره و با هم همجنس بودند و همچنین دینارها با هم همه از یکجنس بودند و در معاوضه هم جنس با هم ـ چنانکه سابقاً گفتیم ـ اگر زیاد و کمی در میان یکی از دو طرف معاوضه باشد «ربا» لازم می آید. و چون مخلوط بودند و بدست آوردن مقدار خالص ممکن نبود لذا حضرات ائمه علیهم السلام دستور میدادند به آن طرفی که ارزش کمتر دارد جنس دیگر را ضمیمه کنند تا آن ارزش اضافه در مقابل این ضمیمه قرار بگیرد و مساوی باشند و ربا لازم نیاید.
بنابراین، از این روایات هرگز این مطلب: که با ضم ضمیمه میتوان از «رباخواری» تخلّص پیدا کرد و با ضمّ یک قوطی کبریت و یا یک سیر نبات به یکی از دو طرف معامله «ربا حرام» را حلال کرد استفاده نمی شود و لذا امام خمینی رضوان الله علیه که همه حیله هائی را که برای فرار از ربا ذکر کرده اند باطل میداند در توضیح المسائل درباره ضم ضمیمه میفرمایند اگر ضمیمه در ارزش به اندازه زیادت از طرف دیگر است جائز است و گرنه حرام است هر چند به قصد فرار از ربا باشد.

2ـ فرار از ربا بوسیله انجام دو معامله خرید و فروش

مثلاً زید میخواهد از عَمرو یکصد هزار تومان قرض بگیرد و بعد از یک ماه یکصد و ده هزار تومان به او بدهد ولی چون این معامله به این صورت «ربا» است و میخواهند به اعتقاد خودشان ـ معامله رَبَوی انجام ندهند برای فرار از ربا زید فرش خود را به عَمرو به مبلغ یکصد هزار تومان میفروشد و این مبلغ را از او دریافت می کند و بعد از آن، عَمرو همین فرش را به زید به نسیه یکماهه به یکصد و ده هزار تومان میفروشد.
دراین مورد با انجام دو معامله زید از عمرو نقداً یکصد هزار تومان گرفت که بعد از یک ماه یکصد و ده هزار تومان به او بپردازد که به فکر خودشان هم سود برده شده است و هم به ربا نیفتاده اند و ما بطلان این راه را نیز بعداٌ ذکر می کنیم امّا باید توجه کنیم که در این فرض معامله اول نقد و معامله دوم نسیه بود و گاهی عکس این صورت هم واقع میشود یعنی معامله اول نسیه و معامله دوم نقد است و آن به این شرح است زید که میخواهد از عمرو یکصد هزار تومان قرض بگیرد و بعد از یکماه یکصد و ده هزار تومان بدهد، با تبانی قبلی بقول خودشان برای فرار از ربا، عمرو فرش خود را به زید بصورت نسیه یک ماهه به مبلغ یکصد و ده هزار تومان میفروشد بعد از انجام این معامله زید همین فرش را به عمرو به صورت نقد به مبلغ یکصد هزار تومان میفروشد و این مبلغ را از او دریافت می کند.
در هر دو صورت زید ربا دهنده است که یکصد هزار تومان امروز گرفته است که یکماه دیگر یکصد و ده هزار تومان به عمرو بپردازد با ترتیبی که ذکر شد این هم یکی از حیله های شرعی فرار از ربا است.

حضرت صادق علیه السلام: به این نوع معامله نزدیک نشو

مردی به نام یونس شیبانی موضوعی را که ذکر کردیم در محضر امام صادق علیه السلام مطرح کرد و گفت: شخصی جنسی را به قیمتی که ارزش آنرا ندارد به شخص دیگری میفروشد که فروشنده و خریدار هر دو میدانند که به آن قیمت نمیارزد ولی فروشنده دوباره همان جنس را از خریدار میخرد چگونه است؟ حضرت صادق علیه السلام در پاسخ فرمودند ای یونس حضرت پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به جابرین عبدالله فرمودند: چگونه خواهد بود حال تو در زمانی که ظلم در میان مردم آشکار شود و موجب پیدایش ذلّت و خواری گردد؟ جابر گفت: من آرزو میکنم آن زمان در میان مردم نباشم ولی یا رسول الله پدر و مادرم قربان تو باد آن زمان چه وقت است؟
فرمود: آن در زمانی است که «رباخواری» آشکار شود. از آن پس حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ای یونس این نوع معامله که سؤال کردی «ربا» است آیا تو این جنس را که به او به این قیمت فروخته ای اگر مجدداً خریداری نکنی، بتو برخواهد گرداند و پس خواهد داد؟ گفتم بلی (چون به این قیمت به درد او نمی خورد) فرمود بنابراین تو اصلا به این نوع معامله نزدیک نشو.(46)
از این حدیث چنانکه ملاحظه میکنید روشن میشود که حضرت صادق علیه السلام این نوع معاملات را «ربا» معرفی میکند و این نوع حیله ها را اساساً تجویز نمی کند.
در رابطه با حیله شرعی بوسیله انجام دو معامله صورتها و فرضهای گوناگونی را میتوان تصور کرد مثلاً یکی از آن این است: