در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

حیله های شرعی باب ربا

بعضی از افراد از طرفی میخواهند بهمان سودهائی که از راه رباخواری بدست می آید دست پیدا کنند و از طرف دیگر میدانند که در دین اسلام تاکید و تشدید فراوانی برای ترک ربا بعمل آمده و رباخواری یکی از گناهان کبیره ای است که در قرآن مجید ظلم و جنگ با خدا و پیغمبر صلی علیه و آله و سلم محسوب و وعده عذاب آتش همیشگی درباره آن داده شده است و در فرهنگ اهل بیت عصمت علیهم السلام گناه یک درهم ربا بیش از 70 مرتبه زنا با مادر خود در خانه کعبه معرفی شده است لذا به فکر حیله شرعی میافتند و میخواهند راه چاره ای پیدا کنند بطوری که هم به سود و منفعت که نتیجه رباخواری است برسند و هم ربا نخورده باشند یعنی طوری عمل کنند که بر معامله آنها عنوان «ربا» صدق نکند.
این حیله ها هم در ربای معاملی و هم در ربای قرضی از دیر زمان مطرح بوده است که برخی از اینها در هر دو راه پیدا می کند و بعضی از آنها اختصاص به ربای قرضی و یا معاملی دارد.
ما در اینجا این راهها را ذکر می کنیم و از آن پس به این بحث میپردازیم که آیا این حیله ها درست است و یا اساساً حیلههای شرعی ربا حلال نمی کند و این حیله ها باین شرح است:

1ـ ضّم ضمیمه

این حیله باین مطلب مربوط می شود که قبلا گفتیم (و کالای همجنس را مثل برنج یا گندم) هنگامی که در یک معامله معاوضه می کنند اگر یک طرف در وزن یا پیمانه بیش از طرف دیگر باشد «ربا» لازم می آید، این مطلب را نیز در پیش گفته ایم که درجه بالا و درجه پایین از یک نوع، یک جنس محسوب می شود بنابراین اگر یک کیلو برنج از درجه اعلا را با یک کیلو برنج از درجه پست معامله کنند باید زیادتی در بین نباشد و اگر فکر کنند که چون این دو کیلو از جهت ارزش باهم فرق دارند، و یک کیلو برنج اعلا، دو برابر برنج پست ارزش دارد پس، دو کیلو برنج پست را در برابر یک کیلو برنج خوب معامله می کنیم این ربا و حرام است و اکنون برای فرار از ربا به یک کیلو برنج اعلا یک سیر نبات یا یک قوطی کبریت مثلا ضمیمه می کنیم. سپس آنرا با دو کیلو برنج پست معاوضه می کنیم که در این صورت با انضمام یک سیر نبات و یا یک قوطی کبریت عنوان عوض نگرفته است بنابراین با تغیر عنوان (معامله همجنس) از لزوم «ربا» تخلّص حاصل شد.
کسانی که حیله ضمیمه کردن چیزی به طرف ثَمَن یا مثمن را برای فرار از ربا کافی میدانند تصریح می کنند که در این مورد فرقی نیست که آن ضمیمه به اندازه اضافه ای که در طرف دیگر موجود است ارزش داشته باشد یا نه و لذا با ضمیمه یک قوطی کبریت به یک من برنج میتوان آنرا با ده من برنج معامله کرد.

این راه صحیح نیست

بنظر ما دلیلی برای صحّت این راه نداریم و این حیله هرگز نمی تواند ربا را حلال کند و کسانی که این راه را به عنوان یکی از راههای فرار از ربا در نظر گرفته اند، فکر می کنند که روایاتی که در جلد 12 وسائل الشیعه ص 466 ـ 468 در باب معامله دینار با دینار و یا درهم با درهم وارد شده است دلالت دارد که با ضمیمه به یک طرف بتوانیم طرف دیگر را چند برابر بگیریم ولی باید توجه داشت که چون سابقاً درهم های نقره و دینارهای طلا در مناطق مختلف حتی در یک مملکت با درهم ها و دینارهای منطقه دیگر از جهت مخلوط بودن با فلز دیگر و مخلوط نبودن و همچنین از جهت مقدار خلط فرق داشتند و همین موضوع در ارزش آنها اثر می گذاشت از طرفی لازم بود هنگامی که از نقطه ای به نقطه دیگر مسافرت کنند درهم خود را با درهم دیگر معاوضه کنند تا درهم معمول آن نقطه را همراه داشته باشند و همچنین دینار را با دینار دیگر و از طرف دیگر چون درهمها همه نقره و با هم همجنس بودند و همچنین دینارها با هم همه از یکجنس بودند و در معاوضه هم جنس با هم ـ چنانکه سابقاً گفتیم ـ اگر زیاد و کمی در میان یکی از دو طرف معاوضه باشد «ربا» لازم می آید. و چون مخلوط بودند و بدست آوردن مقدار خالص ممکن نبود لذا حضرات ائمه علیهم السلام دستور میدادند به آن طرفی که ارزش کمتر دارد جنس دیگر را ضمیمه کنند تا آن ارزش اضافه در مقابل این ضمیمه قرار بگیرد و مساوی باشند و ربا لازم نیاید.
بنابراین، از این روایات هرگز این مطلب: که با ضم ضمیمه میتوان از «رباخواری» تخلّص پیدا کرد و با ضمّ یک قوطی کبریت و یا یک سیر نبات به یکی از دو طرف معامله «ربا حرام» را حلال کرد استفاده نمی شود و لذا امام خمینی رضوان الله علیه که همه حیله هائی را که برای فرار از ربا ذکر کرده اند باطل میداند در توضیح المسائل درباره ضم ضمیمه میفرمایند اگر ضمیمه در ارزش به اندازه زیادت از طرف دیگر است جائز است و گرنه حرام است هر چند به قصد فرار از ربا باشد.