در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

2ـ ربای قرضی

ربای قرضی این است که قرض گیرنده چیزی را بعنوان وام از قرض دهنده میگیرد که بعداً مانند آنرا به قرض دهنه بپردازد مثلا یکصد هزار تومان امروز قرض میدهد تا بعداً (اگر مدت معیّن نشده هر وقت مطالبه کند یا قرض گیرنده بخواهد و اگر مدت معین شده است در موقع رسیدن مدت) بپردازد.
میدانیم قرض دادن دارای ثواب بسیاری است که قبلا نیز تذکر دادیم و در این رابطه حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ثواب قرض 18 برابر و ثواب صدقه 10 برابر است زیرا قرض تنها به نیازمند میرسد ولی صدقه گاهی بغیر محتاج داده میشود.(45)
امّا ربای قرضی این است که در موقع قرض دادن شرط شود که هنگام باز پرداخت بدهی چیزی به آنچه که قرض داده شده است افزوده شود همینقدر که افزایش در بین باشد حرام است چه اینکه چیزی که قرض داده شده است «موزون» و «مکیل» باشد یا «معدود» و قبلا گفته شد که «موزون» چیزی است که با وزن کردن تحویل داده میشود و «مکیل» چیزی است که با پیمانه مورد داد و ستد قرار می گیرد و «معدود» با عدد و شمارش و بألاخره زیادی در قرض به اجماع
همه علمای اسلام چه اینکه زیادی «عینی» باشد مثل یک کیلو برنج یا انجام کاری باشد مثل دوختن یک پیراهن «ربا» و حرام است و دلیل آن آیاتی از قرآن مجید که با تشدید و تاکید حرام بودن «ربا» را بیان می کند و همچنین روایاتی از اهل بیت عصمت علیهم السلام است که ذکر کردیم می باشد و آیات قرآن مجید و روایات اهل بیت عصمت علیهم السلام نظر به این دو نوع از ربا دارد.

حیله های شرعی باب ربا

بعضی از افراد از طرفی میخواهند بهمان سودهائی که از راه رباخواری بدست می آید دست پیدا کنند و از طرف دیگر میدانند که در دین اسلام تاکید و تشدید فراوانی برای ترک ربا بعمل آمده و رباخواری یکی از گناهان کبیره ای است که در قرآن مجید ظلم و جنگ با خدا و پیغمبر صلی علیه و آله و سلم محسوب و وعده عذاب آتش همیشگی درباره آن داده شده است و در فرهنگ اهل بیت عصمت علیهم السلام گناه یک درهم ربا بیش از 70 مرتبه زنا با مادر خود در خانه کعبه معرفی شده است لذا به فکر حیله شرعی میافتند و میخواهند راه چاره ای پیدا کنند بطوری که هم به سود و منفعت که نتیجه رباخواری است برسند و هم ربا نخورده باشند یعنی طوری عمل کنند که بر معامله آنها عنوان «ربا» صدق نکند.
این حیله ها هم در ربای معاملی و هم در ربای قرضی از دیر زمان مطرح بوده است که برخی از اینها در هر دو راه پیدا می کند و بعضی از آنها اختصاص به ربای قرضی و یا معاملی دارد.
ما در اینجا این راهها را ذکر می کنیم و از آن پس به این بحث میپردازیم که آیا این حیله ها درست است و یا اساساً حیلههای شرعی ربا حلال نمی کند و این حیله ها باین شرح است:

1ـ ضّم ضمیمه

این حیله باین مطلب مربوط می شود که قبلا گفتیم (و کالای همجنس را مثل برنج یا گندم) هنگامی که در یک معامله معاوضه می کنند اگر یک طرف در وزن یا پیمانه بیش از طرف دیگر باشد «ربا» لازم می آید، این مطلب را نیز در پیش گفته ایم که درجه بالا و درجه پایین از یک نوع، یک جنس محسوب می شود بنابراین اگر یک کیلو برنج از درجه اعلا را با یک کیلو برنج از درجه پست معامله کنند باید زیادتی در بین نباشد و اگر فکر کنند که چون این دو کیلو از جهت ارزش باهم فرق دارند، و یک کیلو برنج اعلا، دو برابر برنج پست ارزش دارد پس، دو کیلو برنج پست را در برابر یک کیلو برنج خوب معامله می کنیم این ربا و حرام است و اکنون برای فرار از ربا به یک کیلو برنج اعلا یک سیر نبات یا یک قوطی کبریت مثلا ضمیمه می کنیم. سپس آنرا با دو کیلو برنج پست معاوضه می کنیم که در این صورت با انضمام یک سیر نبات و یا یک قوطی کبریت عنوان عوض نگرفته است بنابراین با تغیر عنوان (معامله همجنس) از لزوم «ربا» تخلّص حاصل شد.
کسانی که حیله ضمیمه کردن چیزی به طرف ثَمَن یا مثمن را برای فرار از ربا کافی میدانند تصریح می کنند که در این مورد فرقی نیست که آن ضمیمه به اندازه اضافه ای که در طرف دیگر موجود است ارزش داشته باشد یا نه و لذا با ضمیمه یک قوطی کبریت به یک من برنج میتوان آنرا با ده من برنج معامله کرد.