در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

1ـ ربای معاملی

ربای معاملی در موردی است که دو چیز را که از یک جنس میباشند مثل برنج، گندم و روغن به نحوی معامله کنند که یک طرف از طرف دیگر افزونتر باشد مثلا یک کیلو برنج اعلا را با یک کیلو و نیم برنج پست معامله کنند.
این نوع معامله «ربا» است چه نقداً معامله کنند یا اینکه از یک طرف مدّتدار و نسیه باشد و باید دانست که این نوع «ربا» مخصوص چیزهائی است که معمولاً با «وزن کردن» و یا با «پیمانه کردن» معامله کنند و اگر معدود باشد مثل گوسفند، اسب، کاسه و پارچه و با هم معاوضه کنند «ربا» در آن راه ندارد چه اینکه معاوضه بصورت خرید و فروش و یا صلح و یا غیر آن باشد و علت این امر این است که چیزهائی که با در نظر گرفتن تعداد، مورد معامله قرار میگرند نوعاٌ چون از جهت قیمت تفاوت دارند با توجه به قیمت آنها مورد معامله قرار میگیرند و به یکی از آنها که از لحاظ قیمت پایینتر است چیزی اضافه میشود تا دو طرف از جهت ارزش مساوی بشوند و ممکن است یک گوسفند مثلا چاق به اندازه دو گوسفند لاغر ارزش داشته باشد در این مورد اگر آن یک گوسفند را با این دو گوسفند معامله کنند اشکالی ندارد و «ربا» نیست.
در اینجا باید توجه داشت که بعضی از اشخاص بر همین اساس پول را معاوضه میکنند مثلا امروز یکصد هزار تومان میدهد که یک ماه دیگر یکصد و پنج هزار تومان بگیرد و دلیل آن ها این است که اسکناس چون جزء معدودات است این معامله اشکال ندارد و «ربا» نیست و ما در این موضوع در بحث حیله های ربا إن شاء الله بحث خواهیم کرد.

2ـ ربای قرضی

ربای قرضی این است که قرض گیرنده چیزی را بعنوان وام از قرض دهنده میگیرد که بعداً مانند آنرا به قرض دهنه بپردازد مثلا یکصد هزار تومان امروز قرض میدهد تا بعداً (اگر مدت معیّن نشده هر وقت مطالبه کند یا قرض گیرنده بخواهد و اگر مدت معین شده است در موقع رسیدن مدت) بپردازد.
میدانیم قرض دادن دارای ثواب بسیاری است که قبلا نیز تذکر دادیم و در این رابطه حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ثواب قرض 18 برابر و ثواب صدقه 10 برابر است زیرا قرض تنها به نیازمند میرسد ولی صدقه گاهی بغیر محتاج داده میشود.(45)
امّا ربای قرضی این است که در موقع قرض دادن شرط شود که هنگام باز پرداخت بدهی چیزی به آنچه که قرض داده شده است افزوده شود همینقدر که افزایش در بین باشد حرام است چه اینکه چیزی که قرض داده شده است «موزون» و «مکیل» باشد یا «معدود» و قبلا گفته شد که «موزون» چیزی است که با وزن کردن تحویل داده میشود و «مکیل» چیزی است که با پیمانه مورد داد و ستد قرار می گیرد و «معدود» با عدد و شمارش و بألاخره زیادی در قرض به اجماع
همه علمای اسلام چه اینکه زیادی «عینی» باشد مثل یک کیلو برنج یا انجام کاری باشد مثل دوختن یک پیراهن «ربا» و حرام است و دلیل آن آیاتی از قرآن مجید که با تشدید و تاکید حرام بودن «ربا» را بیان می کند و همچنین روایاتی از اهل بیت عصمت علیهم السلام است که ذکر کردیم می باشد و آیات قرآن مجید و روایات اهل بیت عصمت علیهم السلام نظر به این دو نوع از ربا دارد.

حیله های شرعی باب ربا

بعضی از افراد از طرفی میخواهند بهمان سودهائی که از راه رباخواری بدست می آید دست پیدا کنند و از طرف دیگر میدانند که در دین اسلام تاکید و تشدید فراوانی برای ترک ربا بعمل آمده و رباخواری یکی از گناهان کبیره ای است که در قرآن مجید ظلم و جنگ با خدا و پیغمبر صلی علیه و آله و سلم محسوب و وعده عذاب آتش همیشگی درباره آن داده شده است و در فرهنگ اهل بیت عصمت علیهم السلام گناه یک درهم ربا بیش از 70 مرتبه زنا با مادر خود در خانه کعبه معرفی شده است لذا به فکر حیله شرعی میافتند و میخواهند راه چاره ای پیدا کنند بطوری که هم به سود و منفعت که نتیجه رباخواری است برسند و هم ربا نخورده باشند یعنی طوری عمل کنند که بر معامله آنها عنوان «ربا» صدق نکند.
این حیله ها هم در ربای معاملی و هم در ربای قرضی از دیر زمان مطرح بوده است که برخی از اینها در هر دو راه پیدا می کند و بعضی از آنها اختصاص به ربای قرضی و یا معاملی دارد.
ما در اینجا این راهها را ذکر می کنیم و از آن پس به این بحث میپردازیم که آیا این حیله ها درست است و یا اساساً حیلههای شرعی ربا حلال نمی کند و این حیله ها باین شرح است: