در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

قرض الحسنه و خدمت اقتصادی

البته یکی از این موضوعات که دارای ثواب و فضیلت بسیاری است قرض الحسنه است که حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ثواب صدقه 10 برابر است ولی ثواب قرض دادن 18 برابر است.(43)
برای بیشتر روشن شدن معنای «معروف» و معنای خلاف معروف که «ربا» بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام ـ که ذکر گردید ـ خلاف معروف است به این روایت توجه بفرمائید.
قال ابو عبدالله علیه السلام: اِنَّ مِن بَقاءِ المُسلِمینَ وَ بَقاءِ الاِسلامِ أن تَصیرَ الأموالُ عند من یَعرِفُ فِیها الحَقَّ وَیَصنَعُ المَعرُوفَ وَ أن مِن فَناءِ الاِسلامِ وَ فَناءِ المُسلِمینَ أن تَصیرَ الأموال فی أیدی مَن لا یَعرِفُ فِیها الحَقَّ وَ لا یَصنَعُ فِیها المَعرُوفَ.(44)
یعنی حضرت صادق علیه السلام فرمودند: یکی از جهات بقای مسلمانان و بقای اسلام این است که اموال و ثروتها در دست کسانی باشد که راه خیر و صلاح جامعه را از راه فساد تشخیص میدهند و اموال و ثروتهای خود را در راه معروف ـ خیر و صلاح جامعه ـ خرج میکنند و از تباهی اسلام و تباهی مسلمانان این است که ثروت و مال در دست کسانی باشد که حق را نمیشناسند و با اموال خود در راه انجام معروف گام برنمیدارند.
این است مضمون روایات اهل بیت عصمت علیهم السلام که فلسفه و علّت حرام بودن «ربا» را بطور روشن و مؤکدّ بیان میکند اکنون این مضامین را بخاطر بسپارید تا به بحث حیلههای ربا برسیم ولی قبل از بحث، باید بدانیم که:

ربا دو نوع است:

1ـ ربای معاملی

ربای معاملی در موردی است که دو چیز را که از یک جنس میباشند مثل برنج، گندم و روغن به نحوی معامله کنند که یک طرف از طرف دیگر افزونتر باشد مثلا یک کیلو برنج اعلا را با یک کیلو و نیم برنج پست معامله کنند.
این نوع معامله «ربا» است چه نقداً معامله کنند یا اینکه از یک طرف مدّتدار و نسیه باشد و باید دانست که این نوع «ربا» مخصوص چیزهائی است که معمولاً با «وزن کردن» و یا با «پیمانه کردن» معامله کنند و اگر معدود باشد مثل گوسفند، اسب، کاسه و پارچه و با هم معاوضه کنند «ربا» در آن راه ندارد چه اینکه معاوضه بصورت خرید و فروش و یا صلح و یا غیر آن باشد و علت این امر این است که چیزهائی که با در نظر گرفتن تعداد، مورد معامله قرار میگرند نوعاٌ چون از جهت قیمت تفاوت دارند با توجه به قیمت آنها مورد معامله قرار میگیرند و به یکی از آنها که از لحاظ قیمت پایینتر است چیزی اضافه میشود تا دو طرف از جهت ارزش مساوی بشوند و ممکن است یک گوسفند مثلا چاق به اندازه دو گوسفند لاغر ارزش داشته باشد در این مورد اگر آن یک گوسفند را با این دو گوسفند معامله کنند اشکالی ندارد و «ربا» نیست.
در اینجا باید توجه داشت که بعضی از اشخاص بر همین اساس پول را معاوضه میکنند مثلا امروز یکصد هزار تومان میدهد که یک ماه دیگر یکصد و پنج هزار تومان بگیرد و دلیل آن ها این است که اسکناس چون جزء معدودات است این معامله اشکال ندارد و «ربا» نیست و ما در این موضوع در بحث حیله های ربا إن شاء الله بحث خواهیم کرد.