در رابطه با ربا

نویسنده : استفتای جمعی از بازاریان محترم قم از حضرت آیه الله العظمی نوری همدانی (دامت برکاته)

5 ـ رباخواران دسترنج ضعیفان را میکَنَد و آتش فقر و بیکاری را میافروزند

تردید نیست در جامعهای که رباخواری شایع است افرادی و یا ملّتها و حکومتهائی قدرتهای اقتصادی و ثروتها و سرمایهها را در قبضه قدرت خود قرار میدهند و با انجام معاملات رَبَوی دسترنجهای طبقات ضعیف جامعه را میکَنَد و ضعیفان جامعه روزبروز در آتش قرض و فقر و بیکاری و محرومیّت و گرانی نرخها میسوزند و کمرشان زیر بار سنگین زندگی شکسته میشود و در مسلخ سرمایه داران استثمارگر قربانی میشوند و رباخوارانِ حرفهای روزبروز قدرتمندتر و ثروتمندتر میگردند.
و لذا بیشتر روایاتی که از اهل بیت عصمت علیهم السلام در رابطه با علت حرام بودن ربا صادر گردیده است تکیه بر این مطلب دارد که خداوند به این علت ربا را حرام کرده است که مردم اموال خود را در راههائی بکار بیندازند که تعاطف، همیاری، همدردی، تأمین نیاز نیازمندان و دستگیری از محتاجان و گشوده شدن گره از مشکلات زندگی مردم عملی بشود و تحقّق پیدا کند.
در این رابطه برای نمونه به این روایات توجه کنید:
1. مردی به نام سماعه که از روایان معروف روایات و از اصحاب حضرت صادق علیه السلام است از حضرتش سؤال میکند که:
علّت چیست که خداوند در چند آیه از قرآن با تاکید و تشدید «ربا» را ذکر کرده و حرام گردانیده است.
حضرت صادق علیه السلام در پاسخ فرمودند: خداوند به این جهت «ربا» را حرام کرده است که مردم به کارهای خیرخواهانه اقدام کنند و پولهای خود را در کارهای نیک بکار بیندازند.(39)
2. هشام ابن حکم که از برگزیدگان و پرورش یافتگان مکتب امام صادق علیه السلام است از آن حضرت درباره علّت حرام بودن «ربا» سؤال کرد حضرتش در جواب فرمودند: لَو کانَ الرِّبا حَلالاً لَتَرکَ النّاسُ التِجاراتِ وَ ما یَحتاجُونَ إلَیهِ.(40)
یعنی اگر ربا حلال بود مردم تجارت را ترک میکردند بعلاوه پولهای خود را در راه تأمین جامعه بکار نمیگرفتند.
در این روایت ـ چنانکه ملاحظه میکنید ـ علاوه بر موضوع تجارت احتیاجات جامعه نیز ذکر شده است که دارای معنای بسیار وسیعی است و منظور این است خداوند از این جهت ربا را حرام گردانیده است تا مردم پولهای خود را در راه توسعه کشاورزی و آماده کردن زمینها برای بهره برداری و تأسیس مراکز تولید و ایجاد مراکز علمی و تهیه ابزارآلات صنعتی و توسعه صنایع و ایجاد وسائل کار و اشتغال و امثال اینها ـ که روزبروز در حال گسترش است ـ بکار بیندازند یعنی خداوند متعال ربا را حرام کرد تا مردم از حرام بسوی حلال روی بیاورند.
3. محمد بن سنان نامهای به محضر مبارک امام رضا علیه السلام نوشت و علّت حرام بودن «ربا» را استفسار کرد حضرتش در پاسخ مرقوم فرمودند: خداوند از این جهت از «ربا» نهی کرد که آن مایه تباهی و فساد اموال است زیرا انسان اگر یک درهم را به دو درهم بخرد، بهای یک درهم یک درهم است و آن یک درهم اضافی را رباخوار بعنوان باطل و ناحق از ربا دهنده میگیرد پس خداوند بزرگ باین جهت ربا را حرام کرد که آن باعث فساد و نابودی و فنا اموال و ظلم است.(41)
بنظر میرسد که مقصود امام رضا علیه السلام در این حدیث این است که خداوند خواسته است که پولها و سرمایهها در راه احتیاجات زندگی انسانها از قبیل رونق بخشیدن به کشاورزی و صنعت و ایجاد کار و اشتغال و افزایش تولید بکار بیفتد و روشن است ربا و رباخواری در خلاف این جهت است مثلاً در مضاربه و مزارعه و مساقات که از معاملات مشروع اسلام است سرمایه از یک طرف و کار از طرف دیگر در جریان اقتصادی قرار میگیرد و منافعی که بدست میاید میان صاحب سرمایه و صاحب کار تقسیم میشود و در این قبیل موارد احترام نیروی کار و کارگر از این جهت رعایت شده است که اگر ضرری بوجود بیاید این ضرر متوجه سرمایه میشود و به کارگر ضرری وارد نمیشود ولی در رباخواری سرمایه رباخوار در ذمّه کارگر ـ ربا دهنده ـ همچنان محفوظ است و ضرری به آن وارد نمیشود و کارگر باید کار بکند و زحمت بکشد تا سودی را که قرار شده است به سرمایهدار بپردازد و این ظالمانهترین شکل سرمایه و کار است و لذا اسلام آن را با شدّت حرام کرده است .
4. مضمون چند روایت که از حضرت باقر و حضرت صادق علیما السلام نقل شده و سند آنها نیز صحیح است این است که خداوند از این جهت ربا را حرام کرد تا مردم پولهای خود را در راه انجام «معروف» خرج کنند.(42)
در اینجا برای روشن شدن معنای این دسته از روایات باید توجه کنیم که کلمه «معروف» دارای معنای بسیار وسیعی است زیرا همین عبارت است که در باب امر به معروف و نهی از منکر و غیر آن به کار برده شده است.
بنابراین به نظر میرسد که اساساً «معروف» که در برابر منکر قرار میگیرد عبارت است از هر کاری که در موضوع خود ـ چه موضوع فرهنگی باشد یا سیاسی، اخلاقی باشد یا اقتصادی ـ پسندیده و مستحسن است و منظور از این عبارت در روایاتی که از اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام در ارتباط با امور مالی صادر شده است موضوعاتی است که صرف مال در آن، جنبه خدمت داشته و بنفع اجتماع باشد و لذا در روایات بسیاری از «اهل معروف» یعنی کسانی که بوسیله مال خود به فرد یا جامعه خدمت میکنند تمجید بعمل آمده است.
براین اساس مقصود در روایاتی که میگوید خداوند از این جهت ربا را حرام گردانیده است که مردم پولهای خود را در راه «معروف» خرج کنند این است که مردم بجای استفاده از پول خود در راه «ربا» که امری منکر و ناپسند است، از پولهای خود در راه دادن سرمایه به افرادی که قدرت کار کردن و مهارت در کار دارند بعنوان مضاربه و یا مزارعه و یا مساقات یا عقود مشروعه دیگر بهره برداری کنند و یا در راه تأسیس کارخانهها و توسعه کشاورزی و وسعت دادن به صنایع و کارهای اقتصادی دیگری که روزبروز در جامعه بوجود میآید به کار بیاندازند و همچنین خدماتی را بوسیله دستگیری و کار راه اندازی کسانی که زندگی آنها در جامعه با مشکلات اقتصادی همراه است به انجام برسانند.

قرض الحسنه و خدمت اقتصادی

البته یکی از این موضوعات که دارای ثواب و فضیلت بسیاری است قرض الحسنه است که حضرت صادق علیه السلام فرمودند: ثواب صدقه 10 برابر است ولی ثواب قرض دادن 18 برابر است.(43)
برای بیشتر روشن شدن معنای «معروف» و معنای خلاف معروف که «ربا» بر اساس روایات اهل بیت علیهم السلام ـ که ذکر گردید ـ خلاف معروف است به این روایت توجه بفرمائید.
قال ابو عبدالله علیه السلام: اِنَّ مِن بَقاءِ المُسلِمینَ وَ بَقاءِ الاِسلامِ أن تَصیرَ الأموالُ عند من یَعرِفُ فِیها الحَقَّ وَیَصنَعُ المَعرُوفَ وَ أن مِن فَناءِ الاِسلامِ وَ فَناءِ المُسلِمینَ أن تَصیرَ الأموال فی أیدی مَن لا یَعرِفُ فِیها الحَقَّ وَ لا یَصنَعُ فِیها المَعرُوفَ.(44)
یعنی حضرت صادق علیه السلام فرمودند: یکی از جهات بقای مسلمانان و بقای اسلام این است که اموال و ثروتها در دست کسانی باشد که راه خیر و صلاح جامعه را از راه فساد تشخیص میدهند و اموال و ثروتهای خود را در راه معروف ـ خیر و صلاح جامعه ـ خرج میکنند و از تباهی اسلام و تباهی مسلمانان این است که ثروت و مال در دست کسانی باشد که حق را نمیشناسند و با اموال خود در راه انجام معروف گام برنمیدارند.
این است مضمون روایات اهل بیت عصمت علیهم السلام که فلسفه و علّت حرام بودن «ربا» را بطور روشن و مؤکدّ بیان میکند اکنون این مضامین را بخاطر بسپارید تا به بحث حیلههای ربا برسیم ولی قبل از بحث، باید بدانیم که:

ربا دو نوع است: